દ્વિવિધા ગતિઃ પદાન્તસ્થિતસંધિઃ સહોષ્મભિઃ
ગતિ બે પ્રકારની છે: પદના અંતે સંધિ અને ઉચ્છ્વાસ સાથે.
સ્વરાન્તરાવિરતાનિ હ્રસ્વદીર્ઘઘુટાનિ ચ
સ્વરો વચ્ચેના સંયમિત અંતર ટૂંકા, લાંબા અને અચાનક હોય છે.
દીપ્તામુદાત્તે જાનીયાદ્દીપ્તાં ચ સ્વરિતે વિદુઃ
ઉદાત્ત સ્વરમાં તેજસ્વિતા ઓળખવી, અને સ્વરિતમાં પણ તેજસ્વિતા જ્ઞાની જાણે છે.
ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતપ્રચિતે તથા
ઉદાત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિતથી ભરેલા સ્વર હોય છે.
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ આચિકસ્ય સ્વરત્રયમ્
હવે હું ત્રણ પ્રકારના સ્વર વિશે સમજાવું છું.
ય એવોદાત્ત ઇત્યુક્તઃ સ એવ સ્વરિતાત્પરઃ
જેને ઉદાત્ત કહેવામાં આવે છે, એ તરત જ સ્વરિતથી જોડાય છે.
વર્ણસ્વરો ઽતીતસ્વરઃ સ્વરિતો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ
જ્યારે કોઈ અક્ષરનો સ્વર પસાર થઈ જાય, ત્યારે તેને સ્વરિત કહેવાય છે, અને એ બે પ્રકારનો હોય છે.
સ તુ સપ્તવિધો જ્ઞેયઃ સ્વરઃ પ્રત્યયદર્શનાત્
આ સ્વર સાત પ્રકારનો છે, એ વાત સંદર્ભના સંકેત પરથી સમજવી જોઈએ.
સપ્તસ્વરાન્પ્રયુઞ્જીત દક્ષિણં શ્રવણં પ્રતિ
સાતેય સ્વરોને જમણા કાનથી સાંભળીને ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
ઉચ્ચાદુઞ્ચતરં નાસ્તિ નીચાન્નીચતરં તથા
ઉચ્ચ સ્વર કરતાં વધુ ઊંચો કંઈ નથી, અને નીચા કરતાં વધુ નીચો પણ કંઈ નથી.
ઉચ્ચનીચસ્ય યન્મધ્યે સાધારણમિતિ શ્રુતિઃ
ઉચ્ચ અને નીચા વચ્ચે જે આવે છે, તેને પરંપરાએ 'સાધારણ' કહ્યું છે.
ઉદાત્તે નિષાદગાન્ધારાવનુદાત્તેં ઋષભધૈવતો
ઉદાત્ત સ્વરમાં નિષાદ અને ગાંધાર આવે છે; અનુદાત્ત સ્વરમાં ઋષભ અને ધૈવત આવે છે.
યત્ર કખપરા ઊષ્મા જિહ્વામૂલપ્રયોજનાઃ
જ્યાં ક, ખ અને પરા ઉષ્મ અને જીહ્વાના મૂળથી ઉચ્ચારાતા સ્વર આવે છે,
જાત્યઃ ક્ષૈપ્રો ઽભિનિહિત સ્તૈરવ્યઞ્જન એવ ચ
જે સ્વભાવથી ઉત્પન્ન, ઝડપથી ઉચ્ચારાતા, સ્પષ્ટ અને સ્થિર વ્યંજનવાળા હોય છે,
સ્વરાણામહમેતેષાં પૃથગ્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
હવે હું આ સ્વરોના લક્ષણો અલગથી સમજાવીશ.
સપકારં સવં વાપિ હ્યક્ષરં સ્વરિતં ભવેત્
'ક' અથવા 'વ' સાથેનું અક્ષર પણ સ્વરિત બની શકે છે.
ઇઉવર્ણો યદોદાત્તાવાપદ્યેતે પવૌ ક્વચિત્
જ્યાં 'ઇ' સ્વર ઉદાત્ત બને છે, ત્યાં ક્યારેક 'પ' અને 'વ'માં પણ આવતો હોય છે.
એઓ આભ્યામુદાત્તાભ્યામકારો નિહિતશ્ચ યઃ
જ્યાં 'એ' કે 'ઓ' બે ઉદાત્ત સ્વરોમાંથી બને છે, અથવા 'અ' સ્પષ્ટ ઉચ્ચારાય છે,
ઉદાત્તપૂર્વે યત્કિઞ્ચિચ્છન્દસિ સ્વરિતં ભવેત્
છંદમાં ઉદાત્ત પછી જે આવે છે, તે સ્વરિત બને છે.
અવગ્રહાત્પરં યત્ર સ્વરિતં સ્યાદનન્તરમ્
જ્યાં અવગ્રહ પછી તરત જ સ્વરિત આવે છે,
ઇકારં યત્ર પશ્યેયુરિકારેણૈવ સંયુતમ્
જ્યાં 'ઇ' સ્વર બીજાં 'ઇ' સાથે જોડાય છે,
સ્વરે ચેત્સ્વરિતં યત્ર વિવૃતા યત્ર સંહિતા
જ્યાં સ્વરમાં સ્વરિત આવે છે, ખૂલ્યા હોય કે જોડાયેલા હોય,
તાન્યઃ સ્વારઃ સ જાત્યેન શ્રુત્યગ્રે ક્ષૈપ્ર ઉચ્યતે
તે સ્વર પોતાનાં સ્વભાવથી આરંભે મુખ્ય ગણાય છે અને આરંભે જલદી ઉચ્ચારવામાં આવે છે.
તિરોવિરામો વિષ્કષિતે પ્રશ્લિષ્ટો હીઈગોવર્ણઃ
જ્યારે ધ્વનિ છુપાઈ જાય ત્યારે વિરામ દબાઈ જાય છે, અને જોડાયેલો સ્વર હીગોવર્ણ કહેવાય છે.
ઉઞ્ચાદેકાક્ષરાત્પૂર્વાત્સ્વરં યદ્યદિહાક્ષરમ્
જો ઊંચા સ્વરવાળી એક માત્ર અક્ષર પહેલાં અહીં બીજું કોઈ અક્ષર આવે,
ચત્વારસ્ત્વાદિતઃ સ્વારાઃ કંષંપુંશ્ફુતિશાસ્ત્રતઃ
શાસ્ત્ર પ્રમાણે આરંભે ચાર સ્વર હોય છે, જેને કંષ, પું, અને સ્ફુટિ કહે છે.
ઇકારાન્તે પદે પૂર્વ ઉકારે પરતઃ સ્થિતે
જ્યારે કોઈ શબ્દ 'ઇ' પર 끝ાય અને પછી 'ઉ'થી શરૂ થતો શબ્દ આવે,
ઇકારાન્તે પદે ચૈવોકારદ્વયં પરે પદે
અને જ્યારે શબ્દ 'ઇ' પર 끝ાય અને પછીના શબ્દમાં બે 'ઉ' આવે,
ત્રયો દીર્ઘાસ્તુ વિજ્ઞેયા યે ચ સંધ્યક્ષરેષુ વૈ
ત્રણ લાંબા સ્વર ઓળખવા જેવા છે, અને જે જોડાણમાં આવે છે તે પણ.
અનેકાનામુદાત્તાનામનુદાત્તઃ પ્રત્યયો યદિ
ઘણા ઊંચા સ્વરોમાં જો પછી નીચો સ્વર આવે,