સ્રિયો મધુરમિચ્છન્તિ વિક્રુષ્ટમિતરે જનાઃ
સૌભાગ્યશાળી લોકો મીઠાશ ઇચ્છે છે, બીજા ઊંચાઈ ઇચ્છે છે.
કનકાભસ્તુ ગાન્ધારો મધ્યમઃ કુન્દસન્નિભઃ
ગાંધાર સોનાની જેમ દેખાય છે અને મધ્યમ કુન્દની જેમ શ્વેત છે.
નિષાદઃ સર્વવર્ણઃ સ્યાદિત્યેતાઃ સ્વરવર્ણતાઃ
નિષાદ દરેક જાતિના ગણાય છે; આ સ્વરવર્ણોની વિશેષતાઓ છે.
ઋષભો ધૈવતશ્ચાપીત્યેતૌ વૈ ક્ષત્રિયાવુભૌ
ઋષભ અને ધૈવત – આ બંને ક્ષત્રિય ગણાય છે.
શૂદ્રત્વં વિધિનાર્દ્ધેન પતિતત્વાન્ન સંશયઃ
શૂદ્રત્વ અર્ધ નિયમથી નક્કી થાય છે; એની પતિત સ્થિતિમાં કોઈ શંકા નથી.
નિપતતિ મધ્યમરાગે સ નિષાદં ષાઙ્જવં વિદ્યાત્
જ્યારે મધ્યમ સ્વરમાં નીચે જાય છે, ત્યારે નિષાદને ષાંજવ ગણવું.
ઋષભો નિષાદસહિતસ્તં પઞ્ચમમીદૃશં વિદ્યાત્
ઋષભ અને નિષાદ સાથે મળીને આવો પાંચમ ગણાય છે.
ધૈવતસ્ય ચ દૌર્બલ્યાન્મધ્યમગ્રામ ઉચ્યતે
ધૈવતની નબળાઈને કારણે તેને મધ્યમ ગ્રામ કહેવામાં આવે છે.
ધૈવતઃ કંપિતો યત્ર સ ષઙ્ગયામ ઈરિતઃ
જ્યાં ધૈવત કંપાય છે, તેને ષંગયામ કહે છે.
તં તુ સાધારિતં વિદ્યાત્પઞ્ચમસ્થં તુ કૈશિકમ્
તેને સાધારિત માનવું; પાંચમને કૈશિક કહે છે.
યસ્મા ત્તુ મધ્યમે ન્યાસસ્તસ્માત્કૈશિકમધ્યમઃ
મધ્યમમાં નિવાસ હોવાથી તેને કૈશિક મધ્યમ કહે છે.
કશ્યપઃ કૈશિકં પ્રાહ મધ્યમગ્રામસંભવમ્
કશ્યપે કહ્યું કે કૈશિક મધ્યમ ગ્રામમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
વેતિ વાદ્યસ્ય સંજ્ઞેયં ગન્ધર્વસ્ય પ્રરોચનમ્
‘વેટિ’ એ વાદ્યનું નામ છે; તે ગંધર્વને આનંદ આપે છે.
યો દ્વિતીયઃ સ ગાન્ધારસ્તૃતીયસ્ત્વૃષભઃ સ્મૃતઃ
બીજો ગાંધાર છે અને ત્રીજો ઋષભ કહેવાય છે.
ષષ્ઠો નિષાદો વિજ્ઞેયઃ સપ્તમઃ પઞ્ચમઃ સ્મૃતઃ
છઠ્ઠો નિષાદ ગણાય છે અને સાતમો પાંચમ કહેવાય છે.
અજાવિકે તુ ગાન્ધારં ક્રૈઞ્ચો વદતિ મધ્યમમ્
મેષમાં ગાંધાર બોલાય છે; ક્રૈંચ મધ્યમ કહે છે.
અશ્વસ્તુ ધૈવતં વક્તિ નિષઆદં વક્તિ કુઞ્જરઃ
ઘોડો ધૈવત બોલે છે; હાથી નિષાદ બોલે છે.
ગાન્ધારસ્ત્વનુનાસિક્ય ઉરસો મધ્યમઃ સ્વરઃ
ગાંધાર નાસિકાવાળું છે; મધ્યમ ઉરથી ઉદ્ભવતો સ્વર છે.
લલાટાદ્ધૈવતં વિદ્યાન્નિષાદં સર્વસન્ધિજમ્
લલાટમાંથી ધૈવત જાણવું અને નિષાદ બધા સાંધમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
ષઙ્ભિઃ સં જાયતે યસ્માત્તસ્માત્ષઙ્જ ઇતિ સ્મૃતઃ
કારણ કે તે ષણમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેને ષાંજ કહેવાય છે.
નર્દત્યૃષભવદ્યસ્માત્તસ્માદૃષેર્ભ ઉચ્યતે
ગાય જેવો અવાજ આવે છે, તેથી તેનું નામ ઋષભ રાખવામાં આવ્યું છે.
વાતિ ગન્ધવહઃ પુણ્યો ગાન્ધારસ્તેન હેતુના
પવિત્ર ગાંધાર નામ તેને મળ્યું છે, કારણ કે તે સુગંધ વહન કરે છે.
નાભિપ્રાપ્તો મધ્યવર્તી મધ્યમત્વં સમર્શ્નુતે
મધ્યમ સ્વર નાભિ પાસે સ્થિત હોવાથી, તે મધ્યસ્થાન પામે છે.
પઞ્ચસ્થાનોત્થિતસ્યાસ્ય પઞ્ચમત્વં વિધીયતે
પાંચ સ્થાનમાંથી ઉત્પન્ન થવાથી, તેનો પાંચમો સ્વર તરીકે સ્વીકાર થાય છે.
શેષાન્પઞ્ચ સ્વરાંસ્ત્વન્યે પઞ્ચસ્થાનોત્થિતાન્વિદુઃ
બીજા પાંચ સ્વરો પણ પાંચ સ્થાનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે એવું કહેવાય છે.
અગ્નિગીતસ્વરઃ ષઙ્જ ઋષભો બ્રહ્મણોચ્યતે
ષંજ સ્વર અગ્નિમાં ગવાય છે અને ઋષભ બ્રહ્માનો સ્વર કહેવાય છે.
પઞ્ચમસ્તુ સ્વરો ગીતસ્ત્વયૈવેતિ નિધારય
પાંચમો સ્વર તું ગાય છે, એ રીતે તેને સમજજે.
આદ્યંસ્ય દૈવતં બ્રહ્મા ષઙ્જસ્યાપ્યુચ્યતે બુધૈઃ
પ્રથમ સ્વરનું દૈવત બ્રહ્મા છે અને ષંજનું પણ એવું જ જ્ઞાની લોકો કહે છે.
ગાવઃ પ્રણીતે તુષ્યન્તિ ગાન્ધારસ્તેન હેતુના
ગાયોને પથ પર ચલાવવાથી આનંદ થાય છે, તેથી ગાંધાર નામ પડ્યું છે.
સોમસ્તુ પઞ્ચમસ્યાપિ દૈવતં બ્રહ્મરાદ્રસ્મૃતમ્
બ્રહ્મરાદ્ર અનુસાર, પાંચમા સ્વરનું દૈવત સોમ છે.