ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠમાયાન્તમરણ્યાત્સસમિત્કુશમ્
ભુખથી ગળો સુકાઈ ગયો હતો, તે જંગલમાંથી સમિદ અને કુશા લઈને આવ્યો.
ઉવાચ કસ્માદેકાન્તં સ્થીયત ભવતા દ્વિજ
તેને પૂછ્યું: 'હે દ્વિજ, તું અહીં એકલો કેમ બેઠો છે?
પ્રવિવક્ષૌ પુરે રમ્યે તેનાત્ર સ્થીયતે મયા
'મારે સુંદર શહેરમાં વાત કરવી છે, એટલે હું અહીં રહ્યો છું.'
કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો મતો મમ
'મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું તને જ્ઞાની માનું છું.'
અધિરુઢો નરેન્દ્રો ઽયં પરિતો યસ્તથેતરઃ
'આ રાજા હાથે બેઠો છે અને બીજા બધા તેની આસપાસ છે.'
ભવતા નિર્વિશેષેણ પૃથગ્વેદોપલક્ષિતૌ
'તમે બંનેને, કોઈ ભેદ વિના, વેદ દ્વારા અલગ ઓળખ્યા છે.'
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં કો ઽત્ર ગજઃ કો વા નરાધિપઃ
'હું જાણવું ઈચ્છું છું: અહીં કોણ હાથી છે અને કોણ મનુષ્યોનો રાજા છે?'
વાહ્યવાહકસંબન્ધં કો ન જાનાતિ વૈ દ્વિજ
'હે બ્રાહ્મણ, સવાર અને સવારી વચ્ચેનો સંબંધ કોણ જાણતું નથી?'
અધઃ સત્ત્વવિભાગં કિં કિં ચોર્દ્ધમભિધીયતે
'નીચે જીવોની જાતિ શું કહેવાય છે અને ઉપર શું કહેવાય છે?'
શ્રયતાં કથયામ્યેષ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
'સાંભળ, તું જે પૂછ્યું છે તે હું તને કહું છું.'
અવબોધાય તે બ્રહ્મન્દૃષ્ટાન્તો દર્શિતો મયા
'હે બ્રાહ્મણ, તારી સમજ માટે મેં તને ઉદાહરણ બતાવ્યું છે.'
તદેવં ત્વં સમાચક્ષ્વ કતમસ્ત્વમહં તથા
'હવે તું જ કહે, તું કયો છે અને હું કયો છું?'
નિદાધઃ પ્રાહ ભગવન્નાચાર્યસ્ત્વમૃભુર્મમ્
નિદાઘએ કહ્યું: 'હે ભગવન, તમે મારા આચાર્ય નથી, તમે ઋભુ છો.'
યથાચાર્યસ્ય તેન ત્વાં મન્યે પ્રાપ્તમહં ગુરુમ્
'જેમ આચાર્યને માનું છું, તેમ હું તમને ગુરુ રૂપે મળ્યા છો એમ માનું છું.'
ગુરુસ્નેહાદૃભુર્નામનિદાઘં સમુપાગતઃ
'ગુરુના પ્રેમથી ઋભુ નામે નિદાઘ પાસે આવ્યા.'
પરમાર્થસારભૂતં યત્તદદ્વૈતમશેષતઃ
'જે પરમાર્થનું સારરૂપ છે, એ સંપૂર્ણ અદ્વૈત—'
નિદાઘો ઽપ્યુપદેશેન તેનાદ્વૈતપરો ઽભવત્
'નિદાઘ પણ તેમના ઉપદેશથી અદ્વૈતમાં તત્પર થયો.'
તથા બ્રહ્મતનૌ મુક્તિમવાચ પરમાદ્વિજઃ
'એ રીતે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે બ્રહ્મસ્વરૂપે મુક્તિનું વર્ણન કર્યું.'
ભવ સર્વગતં જ્ઞાનમાત્માનમવનીપતે
હે રાજા, આત્મા સર્વત્ર વ્યાપક જ્ઞાનરૂપ છે, એ જાણો.
ભ્રાન્તદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકઃ સન્પૃથક્ પૃથક્
ભ્રમિત દૃષ્ટિથી એક જ આત્મા પણ અલગ-અલગ અને જુદો-જુદો દેખાય છે.
સો ઽહં સ ચ ત્વં સ ચ સર્વમેતદાત્માંસ્વયં ભાત્યપભેદમોહઃ
એ આત્મા હું છું, એ આત્મા તું છે અને એ આત્મા બધું જ છે; ભેદનો ભ્રમ અજ્ઞાનથી થાય છે.
સ ચાપિ જાતિસ્મરણાવબોદસ્તત્રૈવ જન્મન્યપવર્ગમાપ
એ જ એક, જેને પેહલા જન્મોની સ્મૃતિ હતી, એ જ જન્મમાં મુક્તિ પામ્યો.
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શ્રોર્તૃઆણાં ચાપિ મુક્તિદમ્
આ જ્ઞાન બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને સાંભળનાર સૌને મુક્તિ આપે છે.
બ્રહ્મજ્ઞાનમિદં શુદ્ધં કિમન્યત્કથયામિ વૈ
આ શુદ્ધ બ્રહ્મજ્ઞાન છે; હવે હું બીજું શું કહું?
અસંતુષ્ટ ઇવ પ્રાહ ભ્રાતરં તં સનન્દનમ્
સંતોષ ન થયો હોય તેમ, તેણે પોતાના ભાઈ સનંદનને કહ્યું.
તથાપિ નાત્મા પ્રીયેત શૃણ્વન્હરિકથાં મુહુઃ
વારંવાર હરિકથા સાંભળ્યા છતાં પણ આત્માને સંતોષ થતો નથી.
સિદ્ધિં સુમહતીં પ્રાપ્તો નિર્વિણ્ણો ઽવાન્તરં બહિઃ
મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, છતાં અંદર-બહાર ઉદાસ રહ્યો.
ન જાયતે કથં પ્રાપ્તો જ્ઞાનં વ્યાસાત્મજઃ શિશુઃ
વ્યાસપુત્રે બાળપણમાં જ આવું જ્ઞાન કેવી રીતે મેળવ્યું?
સમાખ્યાહિ મહાભાગ મો૭શાસ્ત્રાર્થવિદ્ભવાન્
હે મહાભાગ્યશાળી, તમે શાસ્ત્રનો અર્થ જાણો છો, કૃપા કરીને મને કહો.
યાં શ્રુત્વા બ્રહ્મતત્ત્વજ્ઞો જાયતે માનવો મુને
હે મુનિ, જે સાંભળવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મતત્વને જાણે છે, એ કહો.