ક્ષુધિતસ્ય ચ ભુક્તે ઽન્ને તૃપ્તિર્બ્રહ્મન્વિજાયતે
ભૂખ્યા માણસે જ્યારે ભોજન કરે છે, હે બ્રાહ્મણ, ત્યારે તૃપ્તિ થાય છે.
વહ્નિના પાર્થિવેનાદૌ દગ્ધે વૈ ક્ષુરાપીશ્વઃ
જ્યારે યજ્ઞમાં વપરાતી છરીને શરૂઆતમાં અગ્નિ કે માટીથી દાઝી દે, ત્યારે—
ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ
ભુખ અને તરસ એ શરીરનાં સ્વભાવ છે, એ મારાં નથી, હે દ્વિજ.
મનસઃ સ્વસ્થતા તુષ્ટિશ્ચિત્તધર્માવિમૌ દ્વિજ
માનસિક શાંતિ અને સંતોષ મનનાં ગુણધર્મો છે, હે દ્વિજ.
ક્વ નિવાસસ્તવેત્યુક્તં ક્વ ગન્તાસિ ચ યત્ત્વયા
તમે પૂછ્યું હતું, 'તમારું નિવાસ ક્યાં છે?' અને 'તમે ક્યાં જશો?'
પુમાન્સવર્ગતો વ્યાપીત્યાકાશવદયં યતઃ
માણસ તો સ્વભાવથી સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ આકાશ જેવો છે, એ જાણો.
સો ઽહં ગન્તા ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ
હું જ જાઉં છું, પણ આવતો નથી; મારે કોઈ એક જગ્યાએ ઘર નથી.
મિષ્ટન્ને મિષ્ટમિત્યેષા જિહ્વા સા મે કૃતા તવ
મારી જીભ, જે કહે છે 'આ સ્વાદિષ્ટ છે', એ તમે બનાવી છે.
મિષ્ટમેવ યદામિષ્ટં તદેવોદ્વેગકારણમ્
જેને આપણે સ્વાદિષ્ટ માનીએ, એજ જ્યારે અસ્વાદિષ્ટ લાગે, ત્યારે દુઃખનું કારણ બને છે.
આદિમધ્યાવસાનેષુ કિમન્નં રુચિકારણમ્
શરૂઆતમાં, વચ્ચે અને અંતે, કયું અન્ન સાચે આનંદ આપનારું છે?
પાર્થિવો ઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ
આ શરીર પણ પૃથ્વીથી બનેલું છે, પૃથ્વીના અણુઓથી બનેલું છે.
ગુડઃ ફલાનીતિ તથા પાર્થિવાઃ પરમાણવઃ
ગોળ કે ફળ પણ એ જ પૃથ્વીના અણુઓથી બનેલા છે.
તન્મનઃ શમનાલબિ કાર્યં પ્રાપ્યં હિ મુક્તયે
મનને શાંત રાખો, હે વિદ્વાન; મુક્તિ માટે એજ સાધન છે.
પ્રણિપત્ય મહાભાગો નિદાઘો વાક્યમબ્રવીત્
મહાન ભાગ્યશાળી નિદાઘે વંદન કરીને આ શબ્દો કહ્યા.
નષ્ટો મોહસ્તવાકર્ણ્ય વચાંસ્યેતાનિ મે દ્વિજ
તમારા આ વચનો સાંભળીને મારું મોહ દુર થઈ ગયું, હે દ્વિજ.
ઇહાગતો ઽહં દાસ્યામિ પરમાર્થં સુબોધિતમ્
હું અહીં આવ્યો છું; હું તને સર્વોચ્ચ સત્ય સ્પષ્ટ રીતે સમજાવીશ.
વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરુપં પરાત્મનઃ
વાસુદેવ નામે ઓળખાતા પરમાત્માનું સાચું સ્વરૂપ.
પૂજિતઃ પરયા ભક્ત્યાનિચ્છિતઃ પ્રયયૌ વિભુઃ
પરમ ભક્તિથી પૂજિત થયેલા ભગવાન, આમંત્રિત ન હોવા છતાં, વિદાય થયા.
નિદાઘજ્ઞાનદાનાય તદેવ નગરં ગુરુઃ
નિદાઘને જ્ઞાન આપવાના ઉપકારરૂપ એજ શહેર ગુરુ બની ગયું.
મહાબલપરીવારે પુરં વિશતિ પાર્થિવે
મહાન બળના સહયોગીઓ સાથે એ પૃથ્વી પરનું શહેર પ્રવેશ્યો.
ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠમાયાન્તમરણ્યાત્સસમિત્કુશમ્
ભુખથી ગળો સુકાઈ ગયો હતો, તે જંગલમાંથી સમિદ અને કુશા લઈને આવ્યો.
ઉવાચ કસ્માદેકાન્તં સ્થીયત ભવતા દ્વિજ
તેને પૂછ્યું: 'હે દ્વિજ, તું અહીં એકલો કેમ બેઠો છે?
પ્રવિવક્ષૌ પુરે રમ્યે તેનાત્ર સ્થીયતે મયા
'મારે સુંદર શહેરમાં વાત કરવી છે, એટલે હું અહીં રહ્યો છું.'
કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો મતો મમ
'મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું તને જ્ઞાની માનું છું.'
અધિરુઢો નરેન્દ્રો ઽયં પરિતો યસ્તથેતરઃ
'આ રાજા હાથે બેઠો છે અને બીજા બધા તેની આસપાસ છે.'
ભવતા નિર્વિશેષેણ પૃથગ્વેદોપલક્ષિતૌ
'તમે બંનેને, કોઈ ભેદ વિના, વેદ દ્વારા અલગ ઓળખ્યા છે.'
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં કો ઽત્ર ગજઃ કો વા નરાધિપઃ
'હું જાણવું ઈચ્છું છું: અહીં કોણ હાથી છે અને કોણ મનુષ્યોનો રાજા છે?'
વાહ્યવાહકસંબન્ધં કો ન જાનાતિ વૈ દ્વિજ
'હે બ્રાહ્મણ, સવાર અને સવારી વચ્ચેનો સંબંધ કોણ જાણતું નથી?'
અધઃ સત્ત્વવિભાગં કિં કિં ચોર્દ્ધમભિધીયતે
'નીચે જીવોની જાતિ શું કહેવાય છે અને ઉપર શું કહેવાય છે?'
શ્રયતાં કથયામ્યેષ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ
'સાંભળ, તું જે પૂછ્યું છે તે હું તને કહું છું.'