અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠાનન્દદાશિબિકા ત્વયા
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદ આપતી પલકી તું શોધ.
ક્વ જાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ
છત્રી કયાંથી પેદા થઈ? આવું જ વિચારવું તારે અને મારે બંને માટે લાગુ પડે છે.
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ
શરીર અને કર્મના કારણોમાં જ આ સંસારનું નામ સમજવું.
શરીરાકૃતિભેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ
હે રાજા, શરીરની આકારની ભિન્નતા જ કર્મના મૂળ છે.
તથાન્યશ્ચ નૃપેત્થં તન્ન સત્યં કલ્પનામયમ્
એ જ રીતે બીજું પણ, હે રાજા, આવું જ છે; એ સાચું નથી, કલ્પનામય છે.
પરિણામાદિસંભૂતં તદ્વસ્તુ નૃપ તઞ્ચ કિમ્
હે રાજા, રૂપાંતર વગેરેમાંથી જે વસ્તુ થાય છે, એ શું છે?
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વં ભૂપ વદામ્યહમ્
હે રાજા, હું પૂછું છું—તું કોણ? પત્નીનો પતિ કે પુત્રનો પિતા?
કિમુ પાદાદિકં ત્વેતન્નૈવ કિં તે મહીપતે
શું એ તારા પગ વગેરે છે? એવું નથી—તો, તું શું છે, હે મહારાજ?
કો ઽહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ
રાજા, તું એ વાત પર ઊંડા વિચાર કર—'હું કોણ છું?' એ સમજવામાં કુશળ બન.
પૃથકૂચરણનિષ્પાદ્યં શક્યં તુ નૃપતે કથમ્
રાજા, જે કાર્ય અલગથી કરવાનું હોય, તે કેવી રીતે શક્ય બને?
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્
રાજાએ નમ્રતાથી નમન કરીને એ બ્રાહ્મણને કહ્યું.
શ્રુતે તસ્મિન્ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ
આ સાંભળીને મારા મનના વિચારો જાણે ભટકી રહ્યા હોય એમ લાગે છે.
ભવતા દર્શિતં વિપ્ર તત્પરં પ્રકૃતેર્મહત્
હે બ્રાહ્મણ, તમે તો પ્રકૃતિનું પરમ તત્ત્વ મને બતાવ્યું છે.
શરીરમન્યદસ્મત્તો યેનેયં શિબિકા ધૃતા
મારા સિવાય બીજું કોઈ શરીર છે, જેના દ્વારા આ પલંક ઉઠાવવામાં આવે છે.
પ્રવર્તન્તે ગુણાશ્ચૈતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્
તમે કહ્યું કે આ ગુણો કાર્ય કરે છે, પણ એ ગુણો કોના છે—મારા છે કે નહીં?
મનો વિહ્વલતામેતિ પરમાર્થાર્થતાં ગતમ્
મારું મન પરમ સત્ય શોધવામાં ઉથલપાથલ થાય છે.
પ્રષ્ટુમભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિન્ત્વત્ર સંશયે
હું પૂછવા તૈયાર છું, પણ હજી પણ શ્રેયસ વિશે મનમાં સંશય છે.
તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ
એથી, પરમ સત્ય માટે મારું મન તમારી પાસે દોડે છે.
વિષ્ણોરંશો જગન્મોહનાશાય સમુપાગતઃ
વિષ્ણુનો અંશ જગતને મોહિત કરવા અહીં આવ્યો છે.
પ્રત્યક્ષતામનુગતસ્તથૈતદ્ભવતોચ્યતે
પ્રત્યક્ષ અનુભવ પ્રાપ્ત કરીને તમે આ વાત કહી છે.
તદ્વદાખિલ વિજ્ઞાનજલવીચ્યુજધિર્ભવાન્
હું વિનંતી કરું છું, હે સર્વજ્ઞાની, કૃપા કરીને તમે કહો.
શ્રેયાંસિ પરમાર્થાનિ હ્યશેષાણ્યેન ભૂપતે
રાજા, એ રીતે બધા શ્રેષ્ઠ લાભ અને પરમ સત્ય તેને પ્રાપ્ત થાય છે.
પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યં ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ તન્નૃપ
રાજા, કોઈ પુત્રો અને રાજ્યની ઈચ્છા રાખે છે; એના માટે એ જ શ્રેયસ છે.
કર્મયજ્ઞાદિકં શ્રેયઃ સ્વર્લોકપલદાયિ યત્
કર્મ, યજ્ઞ વગેરે જે સ્વર્ગ ફળ આપે છે, એ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
આત્મા ધ્યેયઃ સદા ભૂપ યોગયુક્તૈસ્તથા પરૈઃ
રાજા, આત્માને યોગમાં સ્થિર રહેનારા અને બીજાઓએ પણ હંમેશા ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.
શ્રેયાંસ્યેવમનેકાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
આ રીતે અનેક શ્રેયસ છે—સૈંકડો અને હજારો પ્રકારના.
ધર્મો ઽયં ત્યજતે કિં તુ પરમાર્થો ધનં યદિ
જો ધનને સર્વોચ્ચ ધ્યેય માનવામાં આવે, તો આ ધર્મ છોડી દેવામાં આવે છે.
મુત્રશ્ચેત્પરમાર્થાખ્યઃ સો ઽપ્યન્યસ્ય નરેશ્વર
હે રાજા, જો પરમાર્થ એ પરલોકમાં હોય, તો એ પણ બીજાને જ મળે છે.
એવં ન પરમાર્થો ઽસ્તિ જગત્યત્ર ચરાચરે
આ રીતે, જગતમાં ચાલતા અને અચળ સર્વમાં ક્યાંય પરમાર્થ નથી.
રાજ્યાદિપ્રાપ્તિરત્રોક્તા પરમાર્થતયા યદિ
જો રાજ્ય વગેરેની પ્રાપ્તિને અહીં સર્વોચ્ચ ધ્યેય કહેવામાં આવે,