આત્મન્યેવ ન દોષાય શબ્દો ઽહમિતિ યો દ્વિજા
"હું છું" એવું પોતાને કહીએ તો કોઈ દોષ નથી, હે દ્વિજ.
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા શ્રુતિલક્ષણઃ
પોતે ન હોય તેમાં આત્માનું જ્ઞાન કે શાસ્ત્રોક્ત શબ્દ યોગ્ય નથી.
એતેનાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ
આથી, હું બધા બોલવાના કારણ છું.
તથાપિ વાગહમેદ્વક્તુમિત્થં ન યુજ્યતે
છતાં પણ, "હું વાણી છું" કે "હું બોલનાર છું" એમ કહેવું યોગ્ય નથી.
તતો ઽહમિતિ કુત્રૈનાં સંજ્ઞાં રાજન્કરોમ્યહમ્
એટલે, હે રાજા, હું આ "હું છું" નામ કયાં આપું?
ન દેહો ઽહમયં ચાન્યે વક્તુમેવમપીષ્યતે
આ શરીર પણ "હું" નથી, બીજાં પણ નથી; છતાં આવું બોલવું મનમાં આવે છે.
તદદા હિ કો ભવાન્કો ઽહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ
પછી, તું કોણ અને હું કોણ? આવી વાત કરવી વ્યર્થ છે.
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
અને, હે રાજા, આ તારો જગત સાચું નથી, એમ કહેવામાં આવે છે.
ક્વ વૃક્ષસંજ્ઞા વૈ તસ્યા દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
હે રાજા, એમાં "વૃક્ષ" નામ કયાં છે? કે પછી "લાકડું" નામ કયાં છે?
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
લાકડામાં કોઈ તને પલકીમાં બેઠેલો કહેતો નથી.
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠાનન્દદાશિબિકા ત્વયા
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદ આપતી પલકી તું શોધ.
ક્વ જાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ
છત્રી કયાંથી પેદા થઈ? આવું જ વિચારવું તારે અને મારે બંને માટે લાગુ પડે છે.
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ
શરીર અને કર્મના કારણોમાં જ આ સંસારનું નામ સમજવું.
શરીરાકૃતિભેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ
હે રાજા, શરીરની આકારની ભિન્નતા જ કર્મના મૂળ છે.
તથાન્યશ્ચ નૃપેત્થં તન્ન સત્યં કલ્પનામયમ્
એ જ રીતે બીજું પણ, હે રાજા, આવું જ છે; એ સાચું નથી, કલ્પનામય છે.
પરિણામાદિસંભૂતં તદ્વસ્તુ નૃપ તઞ્ચ કિમ્
હે રાજા, રૂપાંતર વગેરેમાંથી જે વસ્તુ થાય છે, એ શું છે?
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વં ભૂપ વદામ્યહમ્
હે રાજા, હું પૂછું છું—તું કોણ? પત્નીનો પતિ કે પુત્રનો પિતા?
કિમુ પાદાદિકં ત્વેતન્નૈવ કિં તે મહીપતે
શું એ તારા પગ વગેરે છે? એવું નથી—તો, તું શું છે, હે મહારાજ?
કો ઽહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ
રાજા, તું એ વાત પર ઊંડા વિચાર કર—'હું કોણ છું?' એ સમજવામાં કુશળ બન.
પૃથકૂચરણનિષ્પાદ્યં શક્યં તુ નૃપતે કથમ્
રાજા, જે કાર્ય અલગથી કરવાનું હોય, તે કેવી રીતે શક્ય બને?
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્
રાજાએ નમ્રતાથી નમન કરીને એ બ્રાહ્મણને કહ્યું.
શ્રુતે તસ્મિન્ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ
આ સાંભળીને મારા મનના વિચારો જાણે ભટકી રહ્યા હોય એમ લાગે છે.
ભવતા દર્શિતં વિપ્ર તત્પરં પ્રકૃતેર્મહત્
હે બ્રાહ્મણ, તમે તો પ્રકૃતિનું પરમ તત્ત્વ મને બતાવ્યું છે.
શરીરમન્યદસ્મત્તો યેનેયં શિબિકા ધૃતા
મારા સિવાય બીજું કોઈ શરીર છે, જેના દ્વારા આ પલંક ઉઠાવવામાં આવે છે.
પ્રવર્તન્તે ગુણાશ્ચૈતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્
તમે કહ્યું કે આ ગુણો કાર્ય કરે છે, પણ એ ગુણો કોના છે—મારા છે કે નહીં?
મનો વિહ્વલતામેતિ પરમાર્થાર્થતાં ગતમ્
મારું મન પરમ સત્ય શોધવામાં ઉથલપાથલ થાય છે.
પ્રષ્ટુમભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિન્ત્વત્ર સંશયે
હું પૂછવા તૈયાર છું, પણ હજી પણ શ્રેયસ વિશે મનમાં સંશય છે.
તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ
એથી, પરમ સત્ય માટે મારું મન તમારી પાસે દોડે છે.
વિષ્ણોરંશો જગન્મોહનાશાય સમુપાગતઃ
વિષ્ણુનો અંશ જગતને મોહિત કરવા અહીં આવ્યો છે.
પ્રત્યક્ષતામનુગતસ્તથૈતદ્ભવતોચ્યતે
પ્રત્યક્ષ અનુભવ પ્રાપ્ત કરીને તમે આ વાત કહી છે.