સોઢવ્યઃ સુમહાન્ભારઃ કતમો નૃપ તે મયા
એમાં કયો મોટો ભાર, રાજા, મેં વહન કર્યો નથી?
ભવતો મે ઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ
તમારા કારણે આ બધું મારા માટે સમાન રીતે વધી ગયું છે.
સો ઽપિ રાજાવતીર્યોર્વ્યાં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્
પછી રાજા જલદી જમીન પર ઊતર્યા અને તેમના પગ પકડી લીધા.
કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલ્મરુપધરઃ સ્થિતઃ
કૃપા કરીને કહો, તમે કોણ છો, અહીં દાસરૂપે ઉભા છો?
તત્સર્વં કથ્યતાં વિદ્વન્મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વયા
મને બધું કહો, જ્ઞાની, કારણ કે હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું.
ઉપયોગનિમિત્તં ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા
દરેક જગ્યાએ આવવું અને કરવું ઉપયોગ માટે જ હોય છે.
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ
પુણ્ય અને પાપના ફળ ભોગવવા માટે જીવ દેહ વગેરે મેળવવા ઈચ્છે છે.
ધર્માધર્મૌં યતસ્તસ્માત્કારણં પૃચ્છ્યતે કુતઃ
પુણ્ય અને પાપ એમાંથી થાય છે, તો એનું કારણ શું છે એ પૂછાય છે.
ઉપભોગનિમિત્તં ચ દેહાદ્દેહાન્તરાગમઃ
ભોગ માટે જ દેહમાંથી બીજાં દેહમાં જવું થાય છે.
વક્તું ન શક્યતે શ્રોતું તન્મમેચ્ચા પ્રવર્તતે
એ વાત બોલી કે સાંભળી શકાતી નથી; છતાં મને જાણવાની ઇચ્છા થાય છે.
આત્મન્યેવ ન દોષાય શબ્દો ઽહમિતિ યો દ્વિજા
"હું છું" એવું પોતાને કહીએ તો કોઈ દોષ નથી, હે દ્વિજ.
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા શ્રુતિલક્ષણઃ
પોતે ન હોય તેમાં આત્માનું જ્ઞાન કે શાસ્ત્રોક્ત શબ્દ યોગ્ય નથી.
એતેનાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ
આથી, હું બધા બોલવાના કારણ છું.
તથાપિ વાગહમેદ્વક્તુમિત્થં ન યુજ્યતે
છતાં પણ, "હું વાણી છું" કે "હું બોલનાર છું" એમ કહેવું યોગ્ય નથી.
તતો ઽહમિતિ કુત્રૈનાં સંજ્ઞાં રાજન્કરોમ્યહમ્
એટલે, હે રાજા, હું આ "હું છું" નામ કયાં આપું?
ન દેહો ઽહમયં ચાન્યે વક્તુમેવમપીષ્યતે
આ શરીર પણ "હું" નથી, બીજાં પણ નથી; છતાં આવું બોલવું મનમાં આવે છે.
તદદા હિ કો ભવાન્કો ઽહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ
પછી, તું કોણ અને હું કોણ? આવી વાત કરવી વ્યર્થ છે.
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
અને, હે રાજા, આ તારો જગત સાચું નથી, એમ કહેવામાં આવે છે.
ક્વ વૃક્ષસંજ્ઞા વૈ તસ્યા દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
હે રાજા, એમાં "વૃક્ષ" નામ કયાં છે? કે પછી "લાકડું" નામ કયાં છે?
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
લાકડામાં કોઈ તને પલકીમાં બેઠેલો કહેતો નથી.
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠાનન્દદાશિબિકા ત્વયા
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદ આપતી પલકી તું શોધ.
ક્વ જાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ
છત્રી કયાંથી પેદા થઈ? આવું જ વિચારવું તારે અને મારે બંને માટે લાગુ પડે છે.
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ
શરીર અને કર્મના કારણોમાં જ આ સંસારનું નામ સમજવું.
શરીરાકૃતિભેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મયોનયઃ
હે રાજા, શરીરની આકારની ભિન્નતા જ કર્મના મૂળ છે.
તથાન્યશ્ચ નૃપેત્થં તન્ન સત્યં કલ્પનામયમ્
એ જ રીતે બીજું પણ, હે રાજા, આવું જ છે; એ સાચું નથી, કલ્પનામય છે.
પરિણામાદિસંભૂતં તદ્વસ્તુ નૃપ તઞ્ચ કિમ્
હે રાજા, રૂપાંતર વગેરેમાંથી જે વસ્તુ થાય છે, એ શું છે?
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વં ભૂપ વદામ્યહમ્
હે રાજા, હું પૂછું છું—તું કોણ? પત્નીનો પતિ કે પુત્રનો પિતા?
કિમુ પાદાદિકં ત્વેતન્નૈવ કિં તે મહીપતે
શું એ તારા પગ વગેરે છે? એવું નથી—તો, તું શું છે, હે મહારાજ?
કો ઽહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ
રાજા, તું એ વાત પર ઊંડા વિચાર કર—'હું કોણ છું?' એ સમજવામાં કુશળ બન.
પૃથકૂચરણનિષ્પાદ્યં શક્યં તુ નૃપતે કથમ્
રાજા, જે કાર્ય અલગથી કરવાનું હોય, તે કેવી રીતે શક્ય બને?