મિથ્યા તદપ્યત્ર ભવાન્ શૃણોતુ વચનં મમ
એ પણ ખોટું છે; પણ, હે રાજન, તમે મારા શબ્દો સાંભળો.
ઊરુ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્
જાંઘ, પગ અને પેટ એ બધું આધારરૂપ છે.
સ્કન્ધાશ્રિતયેં શિબિકા મમાધારો ઽત્ર કિઙ્કૃતઃ
આ પલકી તો મારા ખભા પર આધાર રાખે છે; અહીં હું પલકી વહન કરનાર તરીકે શું કરું છું?
તત્ર ત્વમહમપ્યત્રેત્યુચ્યતે ચેદમન્યથા
જો એવું કહેવાય કે અહીં તું અને હું બંને હાજર છીએ, તો એ વાતને બીજાં રીતે સમજાવવી પડશે.
ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગો ઽપિ યાત્યયમ્
ગुणોના પ્રવાહમાં ફસાયેલા બધા જીવ પણ આવું જ કરે છે.
અવિદ્યાસંચિતં કર્મતશ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ
અજ્ઞાન અને કર્મના સંચયથી અસંખ્ય જીવ બંધાઈ જાય છે.
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ ન સ્ત એકસ્યાખિલજન્તુષુ
વધારો કે ઘટાડો બધાં જીવમાં સમાન રીતે થતો નથી.
તદાપિ બાલિશો ઽસિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતમ્
ત્યાંય, તું તો બાળક જેવો છે; કઈ સમજથી તું આવું બોલ્યો?
શિબિકેયં યદા સ્કન્ધે તદા ભારઃ સમસ્ત્વયા
જ્યારે પલકી તારા ખભા પર હોય, ત્યારે આખો ભાર તારો જ ગણાય.
શૈલદ્રુમગૃહોત્થો ઽપિ પૃથિવીસંભવો ઽપિ ચ
પલકી પર્વત, વૃક્ષ કે ઘરમાંથી બનેલી હોય, કે જમીનમાંથી ઉદ્ભવી હોય,
સોઢવ્યઃ સુમહાન્ભારઃ કતમો નૃપ તે મયા
એમાં કયો મોટો ભાર, રાજા, મેં વહન કર્યો નથી?
ભવતો મે ઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ
તમારા કારણે આ બધું મારા માટે સમાન રીતે વધી ગયું છે.
સો ઽપિ રાજાવતીર્યોર્વ્યાં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્
પછી રાજા જલદી જમીન પર ઊતર્યા અને તેમના પગ પકડી લીધા.
કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલ્મરુપધરઃ સ્થિતઃ
કૃપા કરીને કહો, તમે કોણ છો, અહીં દાસરૂપે ઉભા છો?
તત્સર્વં કથ્યતાં વિદ્વન્મહ્યં શુશ્રૂષવે ત્વયા
મને બધું કહો, જ્ઞાની, કારણ કે હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું.
ઉપયોગનિમિત્તં ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા
દરેક જગ્યાએ આવવું અને કરવું ઉપયોગ માટે જ હોય છે.
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ
પુણ્ય અને પાપના ફળ ભોગવવા માટે જીવ દેહ વગેરે મેળવવા ઈચ્છે છે.
ધર્માધર્મૌં યતસ્તસ્માત્કારણં પૃચ્છ્યતે કુતઃ
પુણ્ય અને પાપ એમાંથી થાય છે, તો એનું કારણ શું છે એ પૂછાય છે.
ઉપભોગનિમિત્તં ચ દેહાદ્દેહાન્તરાગમઃ
ભોગ માટે જ દેહમાંથી બીજાં દેહમાં જવું થાય છે.
વક્તું ન શક્યતે શ્રોતું તન્મમેચ્ચા પ્રવર્તતે
એ વાત બોલી કે સાંભળી શકાતી નથી; છતાં મને જાણવાની ઇચ્છા થાય છે.
આત્મન્યેવ ન દોષાય શબ્દો ઽહમિતિ યો દ્વિજા
"હું છું" એવું પોતાને કહીએ તો કોઈ દોષ નથી, હે દ્વિજ.
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા શ્રુતિલક્ષણઃ
પોતે ન હોય તેમાં આત્માનું જ્ઞાન કે શાસ્ત્રોક્ત શબ્દ યોગ્ય નથી.
એતેનાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિષ્પાદનહેતવઃ
આથી, હું બધા બોલવાના કારણ છું.
તથાપિ વાગહમેદ્વક્તુમિત્થં ન યુજ્યતે
છતાં પણ, "હું વાણી છું" કે "હું બોલનાર છું" એમ કહેવું યોગ્ય નથી.
તતો ઽહમિતિ કુત્રૈનાં સંજ્ઞાં રાજન્કરોમ્યહમ્
એટલે, હે રાજા, હું આ "હું છું" નામ કયાં આપું?
ન દેહો ઽહમયં ચાન્યે વક્તુમેવમપીષ્યતે
આ શરીર પણ "હું" નથી, બીજાં પણ નથી; છતાં આવું બોલવું મનમાં આવે છે.
તદદા હિ કો ભવાન્કો ઽહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ
પછી, તું કોણ અને હું કોણ? આવી વાત કરવી વ્યર્થ છે.
અયં ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
અને, હે રાજા, આ તારો જગત સાચું નથી, એમ કહેવામાં આવે છે.
ક્વ વૃક્ષસંજ્ઞા વૈ તસ્યા દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
હે રાજા, એમાં "વૃક્ષ" નામ કયાં છે? કે પછી "લાકડું" નામ કયાં છે?
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
લાકડામાં કોઈ તને પલકીમાં બેઠેલો કહેતો નથી.