અપદ્ધસ્તવપુઃ સો ઽપિ મલિનાંબરધૃઙ્ મુને
એ પણ, હે મુનિ, વિકૃત શરીર અને મેલાં કપડાં પહેરતો હતો.
સંમાનેન પરાં હાનિં યોગર્દ્ધેઃ કુરુતે યતઃ
માન-સન્માનથી યોગની શક્તિમાં મોટું નુકસાન થાય છે.
તસ્માઞ્ચરેત વૈ યોગી સતાં ધર્મમદૂષયન્
એથી, યોગીએ સજ્જનોના ધર્મને બગાડ્યા વિના વર્તવું જોઈએ.
હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ
હિરણ્યગર્ભના શબ્દોને વિચારતાં, એ મહાન બુદ્ધિવાને...
ભુઙ્ક્તે કુલ્માષવટકાન્ શાકં ત્રન્યફલં કણાન્
તે ખાદ્યમાં જાડું અનાજ, શાકભાજી, જંગલનાં ફળ અને દાણા ખાય છે.
પિતર્યુપરતે સો ઽથ ભ્રાતૃભ્રાતૃવ્યબાન્ધવૈઃ
પિતાજી વિદાય પામ્યા પછી, એ પોતાના ભાઈઓ, ચાચા-કાકા અને અન્ય સગાંઓ સાથે રહે છે.
સરૂક્ષપીનાવયવો જડકારી ચ કર્મણિ
એના અંગો કરકસર અને ફૂલેલા હોય છે, અને કામમાં મંદગતિથી ચાલે છે.
તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્
આવો માણસ, યોગ્ય સંસ્કાર વિના, બ્રાહ્મણને શોભે નહીં એવાં વર્તન કરે છે.
સ રાજા શિબિકારૂઢો ગન્તું કૃતમતિર્દ્વિજ
એ રાજા, પલકી પર બેસીને, મનમાં નિશ્ચય કરીને જવા તૈયાર થયો, હે બ્રાહ્મણ.
શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃખપ્રાયે નૃણામિતિ
એ વિચારે છે, 'આ સંસારમાં, જે માણસોને મોટાભાગે દુઃખ મળે છે, તેમાં સાચું કલ્યાણ શું છે?'
ઉવાહ શિબિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ
પલકીવાળાના કહેવા પર, એ પલકી ઉઠાવી લઈ ગયો.
ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્ર સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્
બ્રાહ્મણ, જે સર્વ જ્ઞાનનો એકમાત્ર પાત્ર હતો, તેને પલકીવાળાએ પકડી લીધો.
યયૌ જડગતિસ્તત્ર યુગમાત્રાવલોકનમ્
એ ત્યાં મંદગતિથી ચાલતો રહ્યો, માત્ર ક્ષણમાત્ર નજર નાખી.
વિલોક્ય નૃપતિઃ સો ઽથ વિષમં શિબિકાગતમ્
પછી રાજાએ પલકીની અસમાન ચાલ જોઈ.
પુનસ્તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હસન્
પછી ફરી પલકી અસમાન જોઈને, એ હસ્યો.
શિબિકાવાહકાઃ પ્રોચુરયં યાતીત્યસત્વરમ્
પલકીવાળાઓએ કહ્યું, 'એ આગળ તો જાય છે, પણ ઝડપથી નથી જતો.'
કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવા નાસિ નિરીક્ષ્યસે
'તમે મહેનત કેમ સહન નથી કરતા? તમે neither જાડા છો, ન મજબૂત દેખાઓ છો.'
ન શ્રાન્તો ઽસ્મિ ન ચાયાસો વોઢાન્યો ઽસ્તિ મહીપતે
'હું થાક્યો નથી, ન તો કોઈ મહેનત છે; અને બીજો કોઈ ઉઠાવનાર પણ નથી, હે રાજા.'
શ્રમશ્ચ ભારો દ્વહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્
શરીર ધરાવનારને વાસ્તવમાં ભાર ઉઠાવવાથી થાક અને ભાર અનુભવાય છે.
બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્ચાદ્વિશેષણમ્
મજબૂત કે નબળા હોવાનો ભેદ તો પછીનો છે.
મિથ્યા તદપ્યત્ર ભવાન્ શૃણોતુ વચનં મમ
એ પણ ખોટું છે; પણ, હે રાજન, તમે મારા શબ્દો સાંભળો.
ઊરુ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્
જાંઘ, પગ અને પેટ એ બધું આધારરૂપ છે.
સ્કન્ધાશ્રિતયેં શિબિકા મમાધારો ઽત્ર કિઙ્કૃતઃ
આ પલકી તો મારા ખભા પર આધાર રાખે છે; અહીં હું પલકી વહન કરનાર તરીકે શું કરું છું?
તત્ર ત્વમહમપ્યત્રેત્યુચ્યતે ચેદમન્યથા
જો એવું કહેવાય કે અહીં તું અને હું બંને હાજર છીએ, તો એ વાતને બીજાં રીતે સમજાવવી પડશે.
ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગો ઽપિ યાત્યયમ્
ગुणોના પ્રવાહમાં ફસાયેલા બધા જીવ પણ આવું જ કરે છે.
અવિદ્યાસંચિતં કર્મતશ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ
અજ્ઞાન અને કર્મના સંચયથી અસંખ્ય જીવ બંધાઈ જાય છે.
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ ન સ્ત એકસ્યાખિલજન્તુષુ
વધારો કે ઘટાડો બધાં જીવમાં સમાન રીતે થતો નથી.
તદાપિ બાલિશો ઽસિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતમ્
ત્યાંય, તું તો બાળક જેવો છે; કઈ સમજથી તું આવું બોલ્યો?
શિબિકેયં યદા સ્કન્ધે તદા ભારઃ સમસ્ત્વયા
જ્યારે પલકી તારા ખભા પર હોય, ત્યારે આખો ભાર તારો જ ગણાય.
શૈલદ્રુમગૃહોત્થો ઽપિ પૃથિવીસંભવો ઽપિ ચ
પલકી પર્વત, વૃક્ષ કે ઘરમાંથી બનેલી હોય, કે જમીનમાંથી ઉદ્ભવી હોય,