પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્મૃગે
પ્રેમ અને આનંદથી ભરેલા ચહેરા સાથે, તે હરણની બાજુમાં રહેતો.
કાલેન ગચ્છતા સો ઽથ કાલં ચક્રે મહીપતિઃ
સમય જતાં, એ રાજાએ પોતાનું અંત આવી ગયું.
મૃગમેવ તદાદ્રાક્ષીત્ત્યજન્પ્રાણાનસાવપિ
એ સમયે, હરણને જોઈને, એણે પણ પ્રાણ છોડી દીધા.
જાતિ સ્મરત્વાદુદ્વિગ્નઃ સંસારસ્ય દ્વિજોત્તમ
પહેલાં જન્મની યાદ આવતાં, એ સંસારથી ઉદ્વિગ્ન થયો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
શુષ્કૈસ્તૃણૈસ્તથા પર્ણૈઃ સ કુર્વન્નાત્મપોષણમ્
ત્યાં, સૂકા ઘાસ અને પાંદડાંથી પોતાનું ગુજરાન ચલાવતો.
તત્ર ચોત્સૃષ્ટદેહો ઽસૌ જજ્ઞે જાતિસ્મરો દ્વિજઃ
ત્યાં, એ દેહ છોડ્યા પછી, એ જ્ઞાની બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ્યો, જેને પોતાનો પહેલો જન્મ યાદ હતો.
સર્વવિજ્ઞાન સંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્
એ સર્વજ્ઞાની હતો અને બધા શાસ્ત્રોના સાર જાણતો હતો.
આત્મનોધિગતજ્ઞાનાદ્દ્વેવાદીનિ મહામુને
પોતાના આત્મજ્ઞાનથી, હે મહાન ઋષિ, એ શરૂઆત અને અંત બંને જાણતો હતો.
ન પપાઠ ગુરુપ્રોક્તં કૃતોપનયનઃ શ્રુતમ્
ઉપનયન થયા છતાં, એ ગુરુએ શીખવેલું પાઠતો નહોતો બોલતો.
ઉક્તો ઽપિ બહુશઃ કિઞ્ચિજ્જણ્ડ વાક્યમભાષત
ઘણાવખત કહે છતાં, એ થોડાં જ અને મૂર્ખ જેવા શબ્દો બોલતો.
અપદ્ધસ્તવપુઃ સો ઽપિ મલિનાંબરધૃઙ્ મુને
એ પણ, હે મુનિ, વિકૃત શરીર અને મેલાં કપડાં પહેરતો હતો.
સંમાનેન પરાં હાનિં યોગર્દ્ધેઃ કુરુતે યતઃ
માન-સન્માનથી યોગની શક્તિમાં મોટું નુકસાન થાય છે.
તસ્માઞ્ચરેત વૈ યોગી સતાં ધર્મમદૂષયન્
એથી, યોગીએ સજ્જનોના ધર્મને બગાડ્યા વિના વર્તવું જોઈએ.
હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ
હિરણ્યગર્ભના શબ્દોને વિચારતાં, એ મહાન બુદ્ધિવાને...
ભુઙ્ક્તે કુલ્માષવટકાન્ શાકં ત્રન્યફલં કણાન્
તે ખાદ્યમાં જાડું અનાજ, શાકભાજી, જંગલનાં ફળ અને દાણા ખાય છે.
પિતર્યુપરતે સો ઽથ ભ્રાતૃભ્રાતૃવ્યબાન્ધવૈઃ
પિતાજી વિદાય પામ્યા પછી, એ પોતાના ભાઈઓ, ચાચા-કાકા અને અન્ય સગાંઓ સાથે રહે છે.
સરૂક્ષપીનાવયવો જડકારી ચ કર્મણિ
એના અંગો કરકસર અને ફૂલેલા હોય છે, અને કામમાં મંદગતિથી ચાલે છે.
તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્
આવો માણસ, યોગ્ય સંસ્કાર વિના, બ્રાહ્મણને શોભે નહીં એવાં વર્તન કરે છે.
સ રાજા શિબિકારૂઢો ગન્તું કૃતમતિર્દ્વિજ
એ રાજા, પલકી પર બેસીને, મનમાં નિશ્ચય કરીને જવા તૈયાર થયો, હે બ્રાહ્મણ.
શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃખપ્રાયે નૃણામિતિ
એ વિચારે છે, 'આ સંસારમાં, જે માણસોને મોટાભાગે દુઃખ મળે છે, તેમાં સાચું કલ્યાણ શું છે?'
ઉવાહ શિબિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ
પલકીવાળાના કહેવા પર, એ પલકી ઉઠાવી લઈ ગયો.
ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્ર સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્
બ્રાહ્મણ, જે સર્વ જ્ઞાનનો એકમાત્ર પાત્ર હતો, તેને પલકીવાળાએ પકડી લીધો.
યયૌ જડગતિસ્તત્ર યુગમાત્રાવલોકનમ્
એ ત્યાં મંદગતિથી ચાલતો રહ્યો, માત્ર ક્ષણમાત્ર નજર નાખી.
વિલોક્ય નૃપતિઃ સો ઽથ વિષમં શિબિકાગતમ્
પછી રાજાએ પલકીની અસમાન ચાલ જોઈ.
પુનસ્તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હસન્
પછી ફરી પલકી અસમાન જોઈને, એ હસ્યો.
શિબિકાવાહકાઃ પ્રોચુરયં યાતીત્યસત્વરમ્
પલકીવાળાઓએ કહ્યું, 'એ આગળ તો જાય છે, પણ ઝડપથી નથી જતો.'
કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવા નાસિ નિરીક્ષ્યસે
'તમે મહેનત કેમ સહન નથી કરતા? તમે neither જાડા છો, ન મજબૂત દેખાઓ છો.'
ન શ્રાન્તો ઽસ્મિ ન ચાયાસો વોઢાન્યો ઽસ્તિ મહીપતે
'હું થાક્યો નથી, ન તો કોઈ મહેનત છે; અને બીજો કોઈ ઉઠાવનાર પણ નથી, હે રાજા.'
શ્રમશ્ચ ભારો દ્વહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્
શરીર ધરાવનારને વાસ્તવમાં ભાર ઉઠાવવાથી થાક અને ભાર અનુભવાય છે.
બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્ચાદ્વિશેષણમ્
મજબૂત કે નબળા હોવાનો ભેદ તો પછીનો છે.