તતઃ પ્રાહ યથાવૃત્તં હોમધેનુવધં મુને
પછી તેણે મુનિને યથાવત્ કહ્યું કે હોમ માટેની ગાય કેવી રીતે મારી પડી હતી.
સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં મુને કેશિધ્વજાય તત્
અને પછી તેણે મુનિ, કેશિધ્વજને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.
વિદિતાર્થઃ સ તેનૈવમનુજ્ઞાતો મહાત્મના
તે મહાન આત્માએ મને સમજાવીને અનુકૂળતા આપી.
ક્રમેણ વિધિવદ્યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ
પછી મેં વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો અને અંતે સ્નાન કર્યું.
પૂજિતા ઋત્વિજઃ સર્વે સદસ્યા માનિતા મયા
બધા ઋત્વિજોને માન આપ્યું અને સભ્યજનોને પણ સન્માન આપ્યું.
યથાહં મર્ત્યલોકસ્ય મયા સર્વં વિચષ્ટિતમ્
જેમ હું મરત્યુલોકની વાતો બધું કહી ચૂક્યો છું,
ઇત્થં તુ ચિન્તયન્નેવ સંમાર સ મહીપતિઃ
એ રીતે વિચારતો તે રાજા વિદાય લેવાની તૈયારી કરવા લાગ્યો.
સ જગામ તતો ભૂયો રથમારુહ્ય પાર્થિવઃ
પછી રાજાએ રથ પર ચડીને આગળ પ્રયાણ કર્યું.
ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્દ્દષ્ટ્વા તમાયાન્તં ધૃતાયુધઃ
ખાંડિક્યએ તેને ફરી આવતો જોઈને હાથમાં શસ્ત્ર પકડી લીધું.
અહં તુ નાપકારાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુધઃ
પણ, ખાંડિક્ય, હું તને નુકસાન કરવા આવ્યો નથી—કૃપા કરીને ગુસ્સો ન કર.
નિષ્પાદિતો મયા યાગઃ સમ્યક્ ત્વદુપદેશતઃ
તમારા ઉપદેશથી મેં યજ્ઞ સારી રીતે પૂર્ણ કર્યો છે.
ઇત્યુક્તો મન્ત્રયામાસ સ ભૂયો મન્ત્રિભિઃ સહ
આ રીતે કહેતા તેણે ફરીથી પોતાના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરી.
તમૂચુર્મન્ત્રિણો ગજ્યમશેષં યાચ્યતામયમ્
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આના પાસેથી આખો હાથી માગો, કંઈ બાકી ન રહે.'
પ્રાહસ્ય તાનાહ નૃપઃ સ ખાણ્ડિક્યો મહાપતિઃ
મહાન રાજા ખાંડિક્યએ હસી ને તેમને કહ્યું,
એતમેતદ્ભંવતો ઽત્ર સ્વાર્થ સાધનમન્ત્રિણઃ
'મંત્રીઓ, આ તો અહીં તમારો સ્વાર્થ સિદ્ધ કરવાનો ઉપાય છે.'
ઇત્યુક્ત્વા સમુપેત્યૈંનં સ તુ કેશિધ્વજં નૃપમ્
આ કહીને તે રાજા કેશિધ્વજ પાસે ગયો.
બાઢમિત્યેવ તેનોક્તઃ ખાણ્ડિક્યસ્તમથાબ્રવીત્
તેને 'જેમ તું કહે તેમ' એમ જવાબ મળતાં ખાંડિક્યએ કહ્યું:
યદિ ચેદ્દીયતે મહ્યં ભવતા ગુરુનિષ્ક્રયઃ
'જો તમે મને ગુરુદક્ષિણા આપશો,'
ન પ્રાર્થિતં ત્વયા કસ્માન્મમ રાજ્યમકણ્ટકમ્
'તો પછી તમે મારા રાજયની, જે નિર્વિઘ્ન છે, માંગ કેમ ન કરી?'
કેશિધ્વજ નિબોધ ત્વં મયા ન પ્રાર્થિતં યતઃ
'કેશિધ્વજ, સમજ કે મેં એ કેમ ન માગ્યું.'
ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મો યત્પ્રજાપરિપાલનમ્
ક્ષત્રિયોની ફરજ એ છે કે તેઓ પોતાની પ્રજાની રક્ષા કરે.
યત્રાશક્તસ્ય મે દોષો નૈવાસ્ત્યપકૃતે ત્વયા
જ્યાં હું અશક્ત છું, ત્યાં તું ખોટું કરે તો એમાં મારી કોઈ ભૂલ નથી.
જન્મોપર્ભાગલિપ્સાર્થમિયં ગજ્યસ્પૃહા મમ
મારે રાજસત્તાની ઇચ્છા જન્મ અને ભાગ્યમાં ભાગ મેળવવા માટે છે.
ન યાચ્ઞા ક્ષત્રબન્ધૂનાં ધર્માયૈતત્સતાં મતમ્
સારા લોકોના મતે, ક્ષત્રિયોએ એકબીજાને માગવું યોગ્ય નથી.
રાજ્યં ગૃધ્નન્તિ વિદ્વાંસો મમત્વાકૃષ્ટચેતસઃ
જેઓ જ્ઞાનવાન છે પણ મમત્વથી બંધાયેલા છે, તેઓ રાજપદની ઇચ્છા રાખે છે.
અહં ચ વિદ્યયા મૃત્યું તર્તુકામઃ કરોમિ વૈ
હું પણ જ્ઞાનથી મૃત્યુ પાર કરવા ઇચ્છું છું અને એ માટે પ્રયત્ન કરું છું.
તદિદં તે મનો દિષ્ટ્યા વિવેકૈશ્ચર્યતાં ગતમ્
તેથી, તારા મનને વિવેક અને આશ્ચર્ય પ્રાપ્ત થયું છે, એ શુભ સંજોગે થયું છે.
અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા હ્યસ્વે સ્વવિષયા મતિઃ
જે સમજણ પરાયામાં પોતાનું જુએ છે અને જે પોતાનું નથી તેને પોતાનું માને છે—
પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે દેહી મોહતમોવૃત્તઃ
પાંચ તત્વોથી બનેલા શરીરમાં જીવ મોહના અંધકારમાં રહે છે.
આકાશવાય્વગ્રિજલપૃથિવીભિઃ પૃથક્ સ્થિતે
આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી અલગ-અલગ રીતે સ્થિત છે.