કૃષ્ણાજિનત્વક્કવચભાવેનાસ્માન્હનિષ્યસિ
કાળાં મૃગચર્મને કવચ બનાવી, તું અમને મારવાનો ઇરાદો રાખે છે.
મૃગાનાં વદ પૃષ્ટેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્
મૂર્ખ, મને કહો—પીઠ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાં કાળું મૃગચર્મ શું તેમનું નથી?
સ ત્વામહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે
હું તને મારી નાખીશ; તને જીવતો છોડવાનો નથી.
ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમહમાગતઃ
ખાંડિક્ય, હું તને પ્રશ્ન પૂછવા આવ્યો છું.
તતઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધમેકાન્તે સપુરોહિતઃ
પછી તે પોતાના મંત્રીઓ અને મુખ્ય પુરોહિત સાથે એકાંતમાં ગયો.
તમૂર્મન્ત્રિણો વધ્યો રિપુરેષ વશઙ્ગતઃ
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આ શત્રુ હવે તમારા વશમાં છે, તેને મારવો જોઈએ.'
ખાણ્ડિક્યશ્ચાહ તાન્સર્વાનેવ મેવ ન સંશયઃ
ખાંડિક્યએ બધાને કહ્યું: 'મારે તો આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પરલોકજયસ્તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ
જો તે પરલોકમાં જીતશે, તો આખી પૃથ્વી મારી થશે.
પરલોકજયો ઽનન્તઃ સ્વલ્પકાલો મહીજયઃ
પરલોકમાં જીત અવિનાશી છે; પૃથ્વી પરની જીત થોડા સમયની જ છે.
તતસ્તમભ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યો જનકો રિપુમ્
પછી ખાંડિક્યએ પોતાના શત્રુ જનક પાસે જઈને વાત કરી.
તતઃ પ્રાહ યથાવૃત્તં હોમધેનુવધં મુને
પછી તેણે મુનિને યથાવત્ કહ્યું કે હોમ માટેની ગાય કેવી રીતે મારી પડી હતી.
સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં મુને કેશિધ્વજાય તત્
અને પછી તેણે મુનિ, કેશિધ્વજને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.
વિદિતાર્થઃ સ તેનૈવમનુજ્ઞાતો મહાત્મના
તે મહાન આત્માએ મને સમજાવીને અનુકૂળતા આપી.
ક્રમેણ વિધિવદ્યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ
પછી મેં વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો અને અંતે સ્નાન કર્યું.
પૂજિતા ઋત્વિજઃ સર્વે સદસ્યા માનિતા મયા
બધા ઋત્વિજોને માન આપ્યું અને સભ્યજનોને પણ સન્માન આપ્યું.
યથાહં મર્ત્યલોકસ્ય મયા સર્વં વિચષ્ટિતમ્
જેમ હું મરત્યુલોકની વાતો બધું કહી ચૂક્યો છું,
ઇત્થં તુ ચિન્તયન્નેવ સંમાર સ મહીપતિઃ
એ રીતે વિચારતો તે રાજા વિદાય લેવાની તૈયારી કરવા લાગ્યો.
સ જગામ તતો ભૂયો રથમારુહ્ય પાર્થિવઃ
પછી રાજાએ રથ પર ચડીને આગળ પ્રયાણ કર્યું.
ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્દ્દષ્ટ્વા તમાયાન્તં ધૃતાયુધઃ
ખાંડિક્યએ તેને ફરી આવતો જોઈને હાથમાં શસ્ત્ર પકડી લીધું.
અહં તુ નાપકારાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુધઃ
પણ, ખાંડિક્ય, હું તને નુકસાન કરવા આવ્યો નથી—કૃપા કરીને ગુસ્સો ન કર.
નિષ્પાદિતો મયા યાગઃ સમ્યક્ ત્વદુપદેશતઃ
તમારા ઉપદેશથી મેં યજ્ઞ સારી રીતે પૂર્ણ કર્યો છે.
ઇત્યુક્તો મન્ત્રયામાસ સ ભૂયો મન્ત્રિભિઃ સહ
આ રીતે કહેતા તેણે ફરીથી પોતાના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરી.
તમૂચુર્મન્ત્રિણો ગજ્યમશેષં યાચ્યતામયમ્
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આના પાસેથી આખો હાથી માગો, કંઈ બાકી ન રહે.'
પ્રાહસ્ય તાનાહ નૃપઃ સ ખાણ્ડિક્યો મહાપતિઃ
મહાન રાજા ખાંડિક્યએ હસી ને તેમને કહ્યું,
એતમેતદ્ભંવતો ઽત્ર સ્વાર્થ સાધનમન્ત્રિણઃ
'મંત્રીઓ, આ તો અહીં તમારો સ્વાર્થ સિદ્ધ કરવાનો ઉપાય છે.'
ઇત્યુક્ત્વા સમુપેત્યૈંનં સ તુ કેશિધ્વજં નૃપમ્
આ કહીને તે રાજા કેશિધ્વજ પાસે ગયો.
બાઢમિત્યેવ તેનોક્તઃ ખાણ્ડિક્યસ્તમથાબ્રવીત્
તેને 'જેમ તું કહે તેમ' એમ જવાબ મળતાં ખાંડિક્યએ કહ્યું:
યદિ ચેદ્દીયતે મહ્યં ભવતા ગુરુનિષ્ક્રયઃ
'જો તમે મને ગુરુદક્ષિણા આપશો,'
ન પ્રાર્થિતં ત્વયા કસ્માન્મમ રાજ્યમકણ્ટકમ્
'તો પછી તમે મારા રાજયની, જે નિર્વિઘ્ન છે, માંગ કેમ ન કરી?'
કેશિધ્વજ નિબોધ ત્વં મયા ન પ્રાર્થિતં યતઃ
'કેશિધ્વજ, સમજ કે મેં એ કેમ ન માગ્યું.'