ઇયાડજ સો ઽપિ સુબહૂન યજ્ઞાઞ્જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ
તે પણ અનેક યજ્ઞો કરતો અને જ્ઞાનને આધાર માનતો હતો.
એકદા વર્તમાનસ્ય યાગે યોગવિદાં વર
એક વખત, યજ્ઞ ચાલતો હતો, હે યોગવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ—
તતો રાજા હતાં જ્ઞાત્વા ધેનું વ્યાઘ્રેણ ચર્ત્વિજઃ
પછી રાજાએ જાણ્યું કે યજ્ઞ માટેની ગાયને વાઘે મારી નાખી છે.
તે ચોચુર્નવયંવિદ્મઃ કશેરુઃ પૃચ્છ્યતામિતિ
ત્યારે સૌએ કહ્યું: 'આમ કોણે કર્યું તે અમને ખબર નથી, કોઈ પૂછે તો સારું.'
શુનકં પૃચ્છ રાજેન્દ્ર વેદ સ વેત્સ્યતિ
રાજા, તમે શૌનકને પૂછો, કારણ કે વેદનું જ્ઞાન તેમને છે.
ન કશેરુર્નચૈવાહં ન ચાન્યઃ સાંપ્રતં ભુવિ
હવે પૃથ્વી પર કશેરુ, હું કે બીજું કોઈ પણ જાણતું નથી.
સ ચાહ તં વ્રજામ્યેષ પ્રષ્ટુમાત્મરિપું મુને
તેણે કહ્યું: 'હું હવે જઇને મારા શત્રુને પૂછવા જઈ રહ્યો છું, મુનિ.'
પ્રાયશ્ચિત્તં સ ચેત્પૃષ્ટો વદિષ્યતિ રિપુર્મમ
મારો શત્રુ જો પૂછવામાં આવે તો, તે પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવી દેશે.
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય કૃષ્ણાજિનધરો નૃપઃ
આવી વાત કહીને, રાજાએ કાળાં મૃગચર્મ ધારણ કરી રથ પર ચઢ્યા.
તમાયાન્તં સમાલોક્ય ખાઞ્જડિક્યો રિપુમાત્મનઃ
જ્યારે તે આવી રહ્યો હતો, ત્યારે ખાંડિક્યએ, જે તેના આત્માનો શત્રુ હતો, તેને જોયો.
કૃષ્ણાજિનત્વક્કવચભાવેનાસ્માન્હનિષ્યસિ
કાળાં મૃગચર્મને કવચ બનાવી, તું અમને મારવાનો ઇરાદો રાખે છે.
મૃગાનાં વદ પૃષ્ટેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્
મૂર્ખ, મને કહો—પીઠ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાં કાળું મૃગચર્મ શું તેમનું નથી?
સ ત્વામહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે
હું તને મારી નાખીશ; તને જીવતો છોડવાનો નથી.
ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમહમાગતઃ
ખાંડિક્ય, હું તને પ્રશ્ન પૂછવા આવ્યો છું.
તતઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધમેકાન્તે સપુરોહિતઃ
પછી તે પોતાના મંત્રીઓ અને મુખ્ય પુરોહિત સાથે એકાંતમાં ગયો.
તમૂર્મન્ત્રિણો વધ્યો રિપુરેષ વશઙ્ગતઃ
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આ શત્રુ હવે તમારા વશમાં છે, તેને મારવો જોઈએ.'
ખાણ્ડિક્યશ્ચાહ તાન્સર્વાનેવ મેવ ન સંશયઃ
ખાંડિક્યએ બધાને કહ્યું: 'મારે તો આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પરલોકજયસ્તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ
જો તે પરલોકમાં જીતશે, તો આખી પૃથ્વી મારી થશે.
પરલોકજયો ઽનન્તઃ સ્વલ્પકાલો મહીજયઃ
પરલોકમાં જીત અવિનાશી છે; પૃથ્વી પરની જીત થોડા સમયની જ છે.
તતસ્તમભ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યો જનકો રિપુમ્
પછી ખાંડિક્યએ પોતાના શત્રુ જનક પાસે જઈને વાત કરી.
તતઃ પ્રાહ યથાવૃત્તં હોમધેનુવધં મુને
પછી તેણે મુનિને યથાવત્ કહ્યું કે હોમ માટેની ગાય કેવી રીતે મારી પડી હતી.
સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં મુને કેશિધ્વજાય તત્
અને પછી તેણે મુનિ, કેશિધ્વજને બધું યોગ્ય રીતે સમજાવ્યું.
વિદિતાર્થઃ સ તેનૈવમનુજ્ઞાતો મહાત્મના
તે મહાન આત્માએ મને સમજાવીને અનુકૂળતા આપી.
ક્રમેણ વિધિવદ્યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ
પછી મેં વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો અને અંતે સ્નાન કર્યું.
પૂજિતા ઋત્વિજઃ સર્વે સદસ્યા માનિતા મયા
બધા ઋત્વિજોને માન આપ્યું અને સભ્યજનોને પણ સન્માન આપ્યું.
યથાહં મર્ત્યલોકસ્ય મયા સર્વં વિચષ્ટિતમ્
જેમ હું મરત્યુલોકની વાતો બધું કહી ચૂક્યો છું,
ઇત્થં તુ ચિન્તયન્નેવ સંમાર સ મહીપતિઃ
એ રીતે વિચારતો તે રાજા વિદાય લેવાની તૈયારી કરવા લાગ્યો.
સ જગામ તતો ભૂયો રથમારુહ્ય પાર્થિવઃ
પછી રાજાએ રથ પર ચડીને આગળ પ્રયાણ કર્યું.
ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્દ્દષ્ટ્વા તમાયાન્તં ધૃતાયુધઃ
ખાંડિક્યએ તેને ફરી આવતો જોઈને હાથમાં શસ્ત્ર પકડી લીધું.
અહં તુ નાપકારાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુધઃ
પણ, ખાંડિક્ય, હું તને નુકસાન કરવા આવ્યો નથી—કૃપા કરીને ગુસ્સો ન કર.