પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સંતિ પરાવરેશે
તેઓ સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ છે, જ્યાં કોઈ દુઃખ કે કષ્ટ નથી, એવા સર્વના સ્વામી છે.
સર્વેશ્વરઃ સર્વનિસર્ગવેત્તા સમસ્કશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ
તેઓ સર્વના ઈશ્વર છે, સર્વ સર્જનને જાણનારા છે, સર્વ શક્તિઓથી યુક્ત છે અને પરમેશ્વર તરીકે ઓળખાય છે.
તત્પ્રાપ્તિકારણં બ્રહ્મ તવેતત્પ્રતિપદ્યતે
જે બ્રહ્મ તને તેમને પ્રાપ્ત કરાવવાનું કારણ છે, તે તું પ્રાપ્ત કરે છે.
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે
સ્વાધ્યાય અને યોગની સિદ્ધિથી પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.
ન માંસચક્ષુષા દ્રષ્ટું બ્રહ્મભૂતઃ સ શક્યતે
જે બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે, તેને સામાન્ય આંખે જોઈ શકાય નહીં.
જ્ઞાતે યન્નાખિલાધારં પશ્યેયં પરમેશ્વરમ્
જ્યારે તેને ઓળખી લઉં, ત્યારે હું સર્વ આધાર એવા પરમેશ્વરને જોઈ શકું.
જનકાય પુરા યોગં તથાહં કથયામિ તે
હું તને યોગ વિષે એ જ કહું છું, જે પહેલાં મેં જનકને કહ્યું હતું.
કથં તયોશ્ચ સંવાદો યોગસંબન્ધવાનભૂત્
એ બંને વચ્ચે યોગથી જોડાયેલી વાતચીત કેવી રીતે થઈ?
કૃતધ્વજો ઽસ્ય ભ્રાતાભૂત્સદાધ્યાત્મરતિર્નૃપઃ
કૃતધ્વજ એ તેનો ભાઈ હતો, જે સદા આત્મામાં તલીન રહેતો રાજા હતો.
પુત્રો ઽમિતવ્વજસ્યાપિ ખાણ્ડિક્યજનકાભિધઃ પુરોધસા મન્ત્રિભિશ્ચ સમવેતો ઽલ્પસાધનઃ
તેનો પુત્ર, ઓછા ધનવાળો પણ ખાંડિક્ય વંશનો જનક નામે, પુરોહિતો અને મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો હતો.
ઇયાડજ સો ઽપિ સુબહૂન યજ્ઞાઞ્જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ
તે પણ અનેક યજ્ઞો કરતો અને જ્ઞાનને આધાર માનતો હતો.
એકદા વર્તમાનસ્ય યાગે યોગવિદાં વર
એક વખત, યજ્ઞ ચાલતો હતો, હે યોગવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ—
તતો રાજા હતાં જ્ઞાત્વા ધેનું વ્યાઘ્રેણ ચર્ત્વિજઃ
પછી રાજાએ જાણ્યું કે યજ્ઞ માટેની ગાયને વાઘે મારી નાખી છે.
તે ચોચુર્નવયંવિદ્મઃ કશેરુઃ પૃચ્છ્યતામિતિ
ત્યારે સૌએ કહ્યું: 'આમ કોણે કર્યું તે અમને ખબર નથી, કોઈ પૂછે તો સારું.'
શુનકં પૃચ્છ રાજેન્દ્ર વેદ સ વેત્સ્યતિ
રાજા, તમે શૌનકને પૂછો, કારણ કે વેદનું જ્ઞાન તેમને છે.
ન કશેરુર્નચૈવાહં ન ચાન્યઃ સાંપ્રતં ભુવિ
હવે પૃથ્વી પર કશેરુ, હું કે બીજું કોઈ પણ જાણતું નથી.
સ ચાહ તં વ્રજામ્યેષ પ્રષ્ટુમાત્મરિપું મુને
તેણે કહ્યું: 'હું હવે જઇને મારા શત્રુને પૂછવા જઈ રહ્યો છું, મુનિ.'
પ્રાયશ્ચિત્તં સ ચેત્પૃષ્ટો વદિષ્યતિ રિપુર્મમ
મારો શત્રુ જો પૂછવામાં આવે તો, તે પ્રાયશ્ચિત્ત જણાવી દેશે.
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય કૃષ્ણાજિનધરો નૃપઃ
આવી વાત કહીને, રાજાએ કાળાં મૃગચર્મ ધારણ કરી રથ પર ચઢ્યા.
તમાયાન્તં સમાલોક્ય ખાઞ્જડિક્યો રિપુમાત્મનઃ
જ્યારે તે આવી રહ્યો હતો, ત્યારે ખાંડિક્યએ, જે તેના આત્માનો શત્રુ હતો, તેને જોયો.
કૃષ્ણાજિનત્વક્કવચભાવેનાસ્માન્હનિષ્યસિ
કાળાં મૃગચર્મને કવચ બનાવી, તું અમને મારવાનો ઇરાદો રાખે છે.
મૃગાનાં વદ પૃષ્ટેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્
મૂર્ખ, મને કહો—પીઠ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાં કાળું મૃગચર્મ શું તેમનું નથી?
સ ત્વામહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે
હું તને મારી નાખીશ; તને જીવતો છોડવાનો નથી.
ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમહમાગતઃ
ખાંડિક્ય, હું તને પ્રશ્ન પૂછવા આવ્યો છું.
તતઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધમેકાન્તે સપુરોહિતઃ
પછી તે પોતાના મંત્રીઓ અને મુખ્ય પુરોહિત સાથે એકાંતમાં ગયો.
તમૂર્મન્ત્રિણો વધ્યો રિપુરેષ વશઙ્ગતઃ
મંત્રીઓએ કહ્યું: 'આ શત્રુ હવે તમારા વશમાં છે, તેને મારવો જોઈએ.'
ખાણ્ડિક્યશ્ચાહ તાન્સર્વાનેવ મેવ ન સંશયઃ
ખાંડિક્યએ બધાને કહ્યું: 'મારે તો આમાં કોઈ શંકા નથી.'
પરલોકજયસ્તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ
જો તે પરલોકમાં જીતશે, તો આખી પૃથ્વી મારી થશે.
પરલોકજયો ઽનન્તઃ સ્વલ્પકાલો મહીજયઃ
પરલોકમાં જીત અવિનાશી છે; પૃથ્વી પરની જીત થોડા સમયની જ છે.
તતસ્તમભ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યો જનકો રિપુમ્
પછી ખાંડિક્યએ પોતાના શત્રુ જનક પાસે જઈને વાત કરી.