શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ
જે વ્યક્તિ શબ્દરૂપ બ્રહ્મમાં પારંગત છે, તે પરમ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
પરમા ત્વક્ષરપ્રાપ્તિરૃગ્વેદાદિમયા પરા
સૌથી શ્રેષ્ઠ તો એ છે કે, જે અક્ષય તત્વને પ્રાપ્ત થાય છે, જે ઋગ્વેદ વગેરેમાં વર્ણવાયું છે.
અનિર્દેશ્યમરૂપં ચ પાણિપાદાદિસંયુતમ્
તે વર્ણનથી પર છે, સ્વરૂપથી રહિત છે, છતાં હાથ-પગ વગેરેથી યુક્ત છે.
વ્યાપ્યં વ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તં વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને બધામાં વ્યાપી છે, એવા તત્વને જ્ઞાનીઓ જોઈ શકે છે.
શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
વેદના વાક્યોમાં જે સુક્ષ્મ અને પરમ છે, એ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે.
વાચકો ભગવચ્છબ્દસ્તસ્યોદ્દિષ્ટો ઽક્ષયાત્મનઃ
'ભગવત' શબ્દ એ અક્ષય સ્વરૂપ ધરાવનાર માટે વપરાય છે.
જ્ઞાયતે યેન તજ્જ્ઞાનં પરમન્યત્રયીમયમ્
જેના દ્વારા જ્ઞાન જાણી શકાય છે, એ પરમ જ્ઞાન ત્રણેય વેદથી ભિન્ન છે.
પૂજાયાં ભગવચ્છબ્દઃ ક્રિયતે હ્યૌપચારિકઃ
પૂજામાં 'ભગવત' શબ્દ ઉપચારરૂપે વપરાય છે.
ભગવન્ભગવચ્છબ્દઃ સર્વકારણકારણે તેનાગમપિતા સ્રષ્ટા ગકારો ઽયં તથા મુને
મુનિ, 'ભગવત' શબ્દ સર્વ કારણના કારણ માટે છે; તેથી શાસ્ત્રોમાં 'ગ'ને પિતા અને સર્જનહાર કહેવામાં આવ્યો છે.
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા
જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સહિત છ પ્રકારના ગુણોને 'ભગ' કહેવામાં આવ્યા છે.
સર્વભૂતેષ્વશેષેષુ વકારાર્થસ્તતો ઽવ્યયઃ
અને સર્વ જીવોમાં 'વ'નો અર્થ અવિનાશી છે.
પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ
પરમ બ્રહ્મ સ્વરૂપ વાસુદેવ માટે બીજું કોઈ નથી.
શબ્દો ઽયં નોપચારેણ ચાન્યત્ર હ્યુપચારતઃ
આ શબ્દ અહીં ઉપચારરૂપે નથી વપરાતો, પણ બીજે ક્યાંક સંજ્ઞારૂપે વપરાય છે.
વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ
જે જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંને જાણે છે, તે સાચા અર્થમાં 'ભગવાન' કહેવાય છે.
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઃ
'ભગવત' શબ્દથી જે જણ દર્શાવાય છે, તેમાં કોઈ પણ દુર્ગુણ કે અયોગ્યતા નથી.
ભૂતેષુ વસનાદેવ વાસુદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ
કારણ કે તે સર્વ જીવોમાં વસે છે, તેથી તેને 'વાસુદેવ' કહેવામાં આવ્યો છે.
નામવ્યાખ્યામનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ
અનંત એવા વાસુદેવના નામોનો સાચો અર્થ સમજાવવો.
ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્તતઃ પ્રભુઃ
વાસુદેવ જ જગતના સર્જનહાર અને વ્યવસ્થાપક છે, તેથી તેઓ સર્વના સ્વામી છે.
અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાસ્તૃતં યદ્ભુવનાન્તરાલમ્
તેઓ સર્વ અવરણોથી પર છે, બધામાં વ્યાપેલા છે અને તેમના દ્વારા જગત વચ્ચેનું સમગ્ર સ્થાન ભરાયેલું છે.
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ
તેમની ઇચ્છાથી તેઓ વિશાળ રૂપ ધારણ કરે છે અને સમગ્ર જગતનું કલ્યાણ સાધે છે.
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સંતિ પરાવરેશે
તેઓ સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ છે, જ્યાં કોઈ દુઃખ કે કષ્ટ નથી, એવા સર્વના સ્વામી છે.
સર્વેશ્વરઃ સર્વનિસર્ગવેત્તા સમસ્કશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ
તેઓ સર્વના ઈશ્વર છે, સર્વ સર્જનને જાણનારા છે, સર્વ શક્તિઓથી યુક્ત છે અને પરમેશ્વર તરીકે ઓળખાય છે.
તત્પ્રાપ્તિકારણં બ્રહ્મ તવેતત્પ્રતિપદ્યતે
જે બ્રહ્મ તને તેમને પ્રાપ્ત કરાવવાનું કારણ છે, તે તું પ્રાપ્ત કરે છે.
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે
સ્વાધ્યાય અને યોગની સિદ્ધિથી પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.
ન માંસચક્ષુષા દ્રષ્ટું બ્રહ્મભૂતઃ સ શક્યતે
જે બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે, તેને સામાન્ય આંખે જોઈ શકાય નહીં.
જ્ઞાતે યન્નાખિલાધારં પશ્યેયં પરમેશ્વરમ્
જ્યારે તેને ઓળખી લઉં, ત્યારે હું સર્વ આધાર એવા પરમેશ્વરને જોઈ શકું.
જનકાય પુરા યોગં તથાહં કથયામિ તે
હું તને યોગ વિષે એ જ કહું છું, જે પહેલાં મેં જનકને કહ્યું હતું.
કથં તયોશ્ચ સંવાદો યોગસંબન્ધવાનભૂત્
એ બંને વચ્ચે યોગથી જોડાયેલી વાતચીત કેવી રીતે થઈ?
કૃતધ્વજો ઽસ્ય ભ્રાતાભૂત્સદાધ્યાત્મરતિર્નૃપઃ
કૃતધ્વજ એ તેનો ભાઈ હતો, જે સદા આત્મામાં તલીન રહેતો રાજા હતો.
પુત્રો ઽમિતવ્વજસ્યાપિ ખાણ્ડિક્યજનકાભિધઃ પુરોધસા મન્ત્રિભિશ્ચ સમવેતો ઽલ્પસાધનઃ
તેનો પુત્ર, ઓછા ધનવાળો પણ ખાંડિક્ય વંશનો જનક નામે, પુરોહિતો અને મંત્રીઓથી ઘેરાયેલો હતો.