શૃણુયાત્તચ્ચ મોક્ષાય ભાષ્યમાણં ભવિષ્યતિ
મુક્તિ માટે જે કહેવામાં આવશે, તે સાંભળો.
નિત્યં મિથ્યાવિનીતાનાં ક્લેશો દુઃખાવહો તમઃ
જે હંમેશા ખોટામાં ફસાયેલા રહે છે, તેમને કષ્ટ દુઃખ અને અંધકાર આપે છે.
સુખત્યાગા તપો યોગં સર્વત્યાગે સમાપના
સુખનો ત્યાગ કરવો એ તપ છે; સર્વ ત્યાગમાં યોગ પૂર્ણ થાય છે.
વિપ્રહાણાય દુઃખસ્ય દુર્ગતિર્હિ તથા ભવેત્
દુઃખને દૂર કરવા માટે એવો ત્યાગ દુર્ગતિમાંથી મુક્તિ આપે છે.
બસષષ્ટાનિ વક્ષ્યામિ પઞ્ચ કર્મેદ્રિયાણિ તુ
હવે હું છ અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો કહું છું.
પ્રજનાન દયોમેઢ્રો વિસર્ગો પાયુરિન્દ્રિયમ્
ઉત્પન્ન કરવું, બોલવું, પકડી રાખવું, ચાલવું અને વિસર્જન — આ કર્મેન્દ્રિયો છે.
એવમેકાદશેતાનિ બુદ્ધ્યા ત્વવસૃજન્મનઃ
આ રીતે, બુદ્ધિ અને મનથી આ અગિયાર ઉત્પન્ન થયા છે.
તથા સ્પર્શે તથા રૂપે તથૈવ રસગન્ધયોઃ
એ જ રીતે સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ પણ છે.
યેનાયં ત્રિવિધો ભાવઃ પર્યાયાત્સમુપસ્થિતઃ
જેના કારણે આ ત્રણ પ્રકારની સ્થિતિ ક્રમશઃ ઊભી થાય છે.
ત્રિવિધા વેદાના યેષુ પ્રસૃતા સર્વસાધિની
જેમાં ત્રણ પ્રકારના વેદો સ્થાપિત છે, જે સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે.
અકુતશ્ચિત્કુતશ્ચિદ્વા ચિત્તતઃ સાત્ત્વિકો ગુણઃ
સાત્ત્વિક ગુણ મનમાં ક્યારેક ક્યાંકથી, ક્યારેક ક્યાંથી પણ, ઉદ્ભવે છે.
લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ દૃશ્યન્તે હેત્વહેતુતઃ
રજોગુણના લક્ષણો કારણ હોય કે ન હોય, દેખાય જ છે.
કથઞ્ચિદપિ વર્તન્તે વિવિધાસ્તામસા ગુણાઃ
તામસ ગુણો કોઈક રીતે સતત રહે છે.
ન લિપ્યતે કર્મપલૈરનિષ્ટૈઃ પત્રં વિષસ્યેવ જલેન સિક્તમ્
જેમ કમળપત્ર પર પાણી નથી ટકતું, તેમ એ માણસે દુઃખદ કર્મફળથી અસ્પર્શ રહે છે.
યદા હ્યસૌ દુઃખસૌખ્યે જહાતિ મુક્તસ્તદાગ્ર્યાં ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ
જ્યારે એ મુક્ત પુરુષ સુખ-દુઃખને ત્યાગે છે, ત્યારે નિશાની વિના સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
ક્ષીણે ચ પુણ્યે વિગતે ચ પાપે તનોર્નિમિત્તે ચ ફલે વિનષ્ટે
જ્યારે પુણ્ય ખૂટી જાય, પાપ પણ દૂર થાય અને શરીરજન્ય ફળો નાશ પામે છે—
યથોર્ણનાભિઃ પરિવર્તમાનસ્તન્તુક્ષયે તિષ્ટતિ યાત્યમાનઃ
જેમ જાળિયો પોતાના તાંતણા પૂરા થાય ત્યારે ક્યારેક રહે છે, ક્યારેક ચાલ્યો જાય છે—
યથા રુરુઃ શૃઙ્ગમથો પુરાણં હિત્વા ત્વચં વાપ્યુરગો યથા ચ
જેમ હરણ જૂના શિંગા છોડે છે, અથવા સાપ પોતાની જૂની ત્વચા ઉતારે છે—
મત્સ્યં યથા વાપ્યુદકે પતન્તમુત્સૃજ્ય પક્ષી નિપતત્સશક્તઃ
જેમ માછલી તળાવમાં પડી જાય છે, અથવા પક્ષી શક્તિથી નીચે ઊતરે છે—
તથા હ્યસૌ દુઃખસૌખ્યે વિહાય મુક્તઃ પરાર્દ્ધ્યા ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ
એ જ રીતે, મુક્ત પુરુષ સુખ-દુઃખને ત્યાગી, નિશાની વિના સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
નિખિલમભિસમીક્ષ્ય નિશ્ચિતાર્થઃ પરમસુખી વિજહાર વીતશોકઃ
બધી વાતો વિચાર્યા પછી, સાચી વાત જાણી, પરમ આનંદમાં, દુઃખથી મુક્ત રહી જીવન વિતાવ્યું.
ન ખલુ મમ હિ દહ્યતે ઽત્ર કિઞ્ચિત્સ્વયમિદમાહ કિલ સ્મ ભૂમિપાલઃ
અહીં કંઈ જ મને દુઃખ આપતું નથી—એવું રાજાએ પોતે કહ્યું હતું એમ કહેવાય છે.
ઉપદ્રવાનનુભઘવતે હ્યદુઃ ખિતઃ પ્રમુચ્યતે કપિલમિવૈત્ય મૈથિલઃ
બધા સંકટો સહન કર્યા છતાં, દુઃખ ન લાગતાં, એ મુક્ત થયો; જેમ મૈથિલ રાજા કપિલને મળ્યા પછી મુક્ત થયો હતો.
પુનઃ પપ્રચ્છ તં પ્રીત્યા સનન્દનમુદારધીઃ
પછી એ ઉદારબુદ્ધિએ પ્રેમથી સનંદનને ફરીથી પૂછ્યું.
પ્રબ્રૂહિ તન્મુને મહ્યં પ્રપન્નાય દયાનિધે
દયાનિધિ મુનિ, શરણમાં આવેલા મને એ કહો.
ગર્બે જન્મજરાદ્યેષુસ્થાનેષુ પ્રભવિષ્યતઃ
ગર્ભમાં અને બીજાં સ્થાનોમાં જન્મ, વૃદ્ધાપન અને બીજા દુઃખોનો ઉપાય શું છે?
ભેષજં ભગવત્પ્રાપ્તિરૈકા ચાત્યન્તિકી મતા
એકમાત્ર અને અંતિમ ઉપાય ભગવાનની પ્રાપ્તિ જ માનવામાં આવે છે.
તત્પ્રાપ્તિહેતુજ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને
મહામુનિ, ભગવાનને પામવાનો ઉપાય અને કર્મનું જ્ઞાન કહેવામાં આવ્યું છે.
શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મવિવેકજમ્
પરમ તત્વની સાચી સમજણ, જે શબ્દરૂપ બ્રહ્મના પરંપરાગત જ્ઞાનમાંથી જન્મે છે.
તદેતચ્છ્રૂયતામત્ર સુબોધં ગદતો મમ
હવે, હું જે સ્પષ્ટ રીતે સમજાવું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળો.