એવં સતિ ચ કા પ્રીહિર્જ્ઞાનવિદ્યાતપોબલૈઃ
આવું હોય તો પછી જ્ઞાન, શિક્ષણ, તપ કે બળનો શું ઉપયોગ?
અપિ ત્વયમિહૈવાન્યૈઃ પ્રાકૃતૈર્દુઃખિતો ભવેત્
અહીં કોઈને સામાન્ય લોકો પાસેથી પણ દુઃખ ભોગવવું પડી શકે છે.
યથા હિ મુશલૈર્હન્યુઃ શરીરં તત્પુનર્ભવેત્
જેમ લાકડીઓથી શરીરને મારવામાં આવે તો એ ફરીથી ઊભું થાય તેમ.
ઋમસંવત્સરૌ તિષ્યઃ શીતોષ્ણો ઽથ પ્રિયાપ્રિયે
માસો અને વર્ષો, તિષ્યા તારો, ઠંડી-ગરમી અને સુખ-દુઃખ—
જરયાભિપરીતસ્ય મૃત્યુના ચ વિનાશિતમ્
મૃત્યુએ નાશ પામેલા અને વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત થયેલા,
ઇન્દ્રિયાણિ મનો વાયુઃ શોણિતં માંસમસ્થિ ચ
ઈન્દ્રિયો, મન, શ્વાસ, લોહી, માંસ અને હાડકાં—
લોકયાત્રાવિધાતશ્ચ દાનધર્મફલાગમે
દૈનિક જીવન ચલાવનાર અને દાન-ધર્મના ફળ પ્રાપ્ત કરાવનાર—
ઇતિ સમ્યઙ્ મનસ્યેતે બહવઃ સંતિ હેતવઃ
આ રીતે, મનમાં અનેક કારણો યોગ્ય રીતે વિચારવામાં આવે છે.
તેષાં વિમૃશતામેવ તત્સમ્યગભિધાવતામ્
જે લોકો એ બધું વિચાર કરે છે અને યોગ્ય રીતે કહે છે,
એવન્તુર્ થૈરનર્થૈશ્ચ દુઃખિતાઃ સર્વજન્તવઃ
તોય, બધા જીવ આ દુઃખોથી પીડાય છે,
આગમૈરપકૃષ્યન્તે હસ્તિપૈર્હસ્તિનો યથા
જેમ હાથીને મહાવત ખેંચી જાય છે, એમ દુર્ઘટનાઓ માણસને ખેંચી જાય છે.
મહત્તરં દુઃખમભિપ્રપન્ના હિત્વામિષં મૃત્યુવશં પ્રયાન્તિ
મોટું દુઃખ આવી પડે ત્યારે, આનંદ છોડી, માણસ મૃત્યુના વશમાં થઈ જાય છે.
વિહાય યો ગચ્છતિ સર્વમેવ ક્ષણેન ગત્વા ન નિવર્તતે ચ
જે બધું છોડીને જાય છે, એ પળમાં જ ચાલે જાય છે અને પાછો ફરતો નથી.
ઇતીદમાલક્ષ્ય રતિઃ કુતો ભવેદ્વિનાશિનાપ્યસ્ય ન શમ વિદ્યતે
આ જોઈને આનંદ ક્યાંથી આવે? કારણ કે નાશમાં પણ શાંતિ નથી.
નરપતિરભિવીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ પુનરનુયોક્તુમિદં પ્રચક્રમે
રાજાએ આ જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી ફરી પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા:
એવં સતિ કિમજ્ઞાનં જ્ઞાનં વા કિં કરિષ્યતિ
આવું હોય તો અજ્ઞાન કે જ્ઞાન શું કરી શકે?
અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તો વા કિં વિશેષં કરિષ્યતિ
સાવધાન હોય કે બેફિકર, શું ફરક પડે?
કસ્મૈ ક્રિયત કલ્પેત નિશ્ચયઃ કો ઽત્ર તત્ત્વતઃ
કોણ માટે કર્મ કરવું? સાચો નિશ્ચય અહીં શું છે?
પુનઃ પ્રશમયન્વાક્યૈઃ કવિઃ પઞ્ચશિખો ઽબ્રવીત્
પછી કવિ પંચશિખે મીઠા શબ્દોથી શાંત કરી કહ્યું:
અયં હ્યપિ સમાહારઃ શરીરેદ્રિયચેતસામ્
આ પણ શરીર, ઈન્દ્રિયો અને મનનો મેળ છે.
ધાતવઃ પઞ્ચધા તોયં ખે વાયુર્જ્યોતિષો ધરા
પાંચ તત્વો છે: પાણી, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ અને ધરતી.
આકાશં વાયુરૂષ્મા ચ સ્નેહો યશ્ચાપિ પાર્થિવઃ
આકાશ, વાયુ, તાપ, ભેજ અને ધરતીનું તત્વ—
જ્ઞાનમૂષ્મા ચ વાયુશ્ચ ત્રિવિધઃ કાયસંગ્રહઃ
જ્ઞાન, ઉષ્ણતા અને વાયુ — આ ત્રણ શરીરનાં મુખ્ય ભાગો છે.
પ્રાણાપાનૌ વિકારશ્ચ ધાતવશ્ચાત્ર નિઃસૃતાઃ
પ્રાણ અને અપાન, રૂપાંતર અને શરીરના તત્વો અહીંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
ઇન્દ્રિયાણીતિ પઞ્ચૈતે ચિત્તપૂર્વઙ્ગમા ગુણાઃ
આ પાંચે ઇન્દ્રિયો છે, જે મન દ્વારા આગળ વધે છે અને ગુણરૂપે ઓળખાય છે.
સુખદુઃખેતિ યામાહુરનદુઃખાસુખેતિ ચ
આને સુખ અને દુઃખ કહે છે, અને એ પણ છે જે દુઃખ કે સુખ બંને નથી.
એતે હ્યામરણાત્પઞ્ચ સદ્ગુણા જ્ઞાનસિદ્ધયે
આ પાંચ ઉત્તમ ગુણો જ્ઞાનની Siddhi માટે મૃત્યુ સુધી રહે છે.
તમાહુઃ પરમં શુદ્ધિં બુદ્ધિરિત્યવ્યયં મહત્
તેને સર્વોચ્ચ પવિત્રતા અને અવિનાશી મહાન બુદ્ધિ કહે છે.
અસમ્યગ્દર્શનૈર્દુઃખમનન્તં નોપશામ્યતિ
ખોટી દૃષ્ટિથી અનંત દુઃખ ક્યારેય શાંત થતું નથી.
વર્તતે કિમધિષ્ટાનાત્પ્રસક્તા દુઃખસંતતિઃ
દુઃખની ધારા કયા આધાર પર સતત રહે છે?