શ્રોત્રે ઘ્રાણો રસઃ સ્પર્શો દૃષ્ટિશ્ચેન્દ્રિયસંજ્ઞિતાઃ
શ્રવણ, ઘ્રાણ, રસ, સ્પર્શ અને દૃષ્ટિ — આ બધાં ઇન્દ્રિય તરીકે ઓળખાય છે.
સ્થાવરાણાં ન દૃશ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ
સ્થાવર જીવોમાં શરીરમાં પાંચ તત્વો દેખાતા નથી.
વૃક્ષાણાં નોપલભ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ
વૃક્ષોમાં પણ શરીરમાં પાંચ તત્વો મળતા નથી.
ન ચ સ્પર્શં હિ જાનન્તિ તે કથં પઞ્ચ ધાતવઃ
અને તેમને સ્પર્શની જાણ નથી; તો પછી પાંચ તત્વો કેવી રીતે હોઈ શકે?
આકાશસ્યાપ્રમેયત્વાદૃક્ષાણાં નાસ્તિ ભૌતિકમ્
આકાશ અપરિમિત હોવાથી વૃક્ષોમાં આકાશ તત્વ નથી.
તેષાં પુષ્પપલવ્યક્તિર્નિત્યં સમુપપદ્યતે
છતાં પણ તેમાં હંમેશા ફૂલ અને ફળ દેખાય છે.
મ્લાયતે શીર્યતે ચાપિ સ્પર્શસ્તેનાત્ર વિદ્યતે
વૃક્ષો સુકાય છે અને ખરતા પણ જાય છે; એટલે સ્પર્શ તત્વ ત્યાં છે.
શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્માચ્છૃણ્વન્તિ પાદપાઃ
શબ્દ શ્રવણથી પકડાય છે; એટલે વૃક્ષો સાંભળે છે.
નહ્યદૃષ્ટશ્ચ માર્ગો ઽસ્તિ તસ્માત્પશ્યન્તિ પાદપાઃ
કોઈ અજાણ્યો માર્ગ નથી; તેથી વૃક્ષો જુએ છે.
અરોગાઃ પુષ્પિતાઃ સંતિ તસ્માજ્જિઘ્રન્તિ પાદપાઃ
વૃક્ષો આરોગ્યવંત અને ફૂલથી ભરેલા હોય છે; એટલે તેઓ સૂંઘે છે.
જીવં પશ્યામિ વૃક્ષાણામચૈતન્યં ન વિદ્યતે
હું વૃક્ષોમાં જીવંતતા જોઉં છું; તેમાં ચેતનાનો અભાવ નથી.
આહારપરિણામાઞ્ચ સ્નહો વૃદ્ધિશ્ચ જાયતે
આહારના રૂપાંતરે તેજ અને વૃદ્ધિ થાય છે.
પ્રત્યેકશઃ પ્રભિદ્યન્તે યૈઃ શરીરં વિચેષ્ટતે
આ તત્વો અલગ-અલગ છે, જેના કારણે શરીર કાર્ય કરે છે.
ઇત્યેતદિહ સંઘાતં શરીરે પૃથિવીમયે
આ રીતે, શરીરમાં આ સંયોજન પૃથ્વીથી બનેલું છે.
અગ્નિર્જનયતે યઞ્ચ પઞ્ચાગ્નેયાઃ શરીરિણઃ
અગ્નિથી જે જન્મે છે, તે અગ્નિતત્વથી બનેલા શરીરવાળા છે.
આકાશાત્પ્રાણિનામેતે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ
આકાશમાંથી જીવમાં આ પાંચ તત્વો શરીરમાં આવે છે.
ઇત્યાપઃ પઞ્ચધા દેહે ભવન્તિ પ્રાણિનાં સદા
આ રીતે, પાણી પણ પાંચ રીતે જીવના શરીરમાં હંમેશા રહે છે.
પ્રાણાત્પ્રીણયતે પ્રાણી વ્યાનાવ્દ્યાયચ્છતે તથા
પ્રાણથી જીવને પોષણ મળે છે અને વ્યાનથી પણ તે ટક્યો રહે છે.
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ વેષ્ટયન્તીહદેહિનમ્
આ રીતે આ પાંચ વાયુઓ અહીં શરીરધારી જીવને ઘેરી લે છે.
તસ્ય ગન્ધસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરાભિહિતાન્ગુણાન્
હવે હું એ સુગંધના ગુણો વિગતે સમજાવીશ.
નિર્હારી સંહતઃ સ્નિગ્ધો રુક્ષો વિશદ એવ ચ
એ સુગંધ ખેંચી લેતી, ગાઢ, તેલવાળી, સુકી અને સ્વચ્છ હોય છે.
જ્યોતિઃ પશ્યતિ ચક્ષુર્ભ્યઃ સ્પર્શં વેત્તિ ચ વાયુના
પ્રકાશને આંખો દ્વારા જોવામાં આવે છે અને સ્પર્શ વાયુથી અનુભવાય છે.
રસજ્ઞાનં તુ વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
હવે હું સ્વાદ વિશે સમજાવું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.
મધુરો લવણસ્તિક્તઃ કષાયો ઽમ્લઃ કટુસ્તથા
મીઠો, ખારો, કડવો, તીખો, ખાટો અને દુખાવો — એ સ્વાદ છે.
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપશ્ચ ત્રિગુણં જ્યોતિરુચ્યતે
ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ — આ ત્રણ ગુણ પ્રકાશને કહેવાય છે.
હ્રસ્વો દીર્ધસ્તથા સ્થૂલશ્ચતુરસ્રો ઽણુવૃત્તવાન્
નાનું, લાંબું, જાડું, ચોરસ, સૂક્ષ્મ અને ગોળ.
કઠિનશ્ચિક્કણઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલો મૃદુ દારુણઃ
કઠણ, ચીકણું, મૃદુ, લીસણું, નરમ અને કઠોર.
તત્રૈકગુણમાકાશં શબ્દ ઇત્યેવ તત્સ્મૃતમ્
આમાંથી, આકાશમાં એક જ ગુણ છે — એ છે ધ્વનિ.
ષડ્જો ઋષભગાન્ધારૌ મધ્યમોધૈવતસ્તથા
ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, ધૈવત અને એમ.
એષ સપ્તવિધઃ પ્રોક્તો ગુણ આકાશસંભવઃ
આ સાત પ્રકારના ગુણો આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહેવાય છે.