સંરક્ષણાર્થં ભૂતાનાં સૃષ્ટં પ્રથમતો જલમ્
ભૂતમાત્રની રક્ષા માટે સૌપ્રથમ પાણીનું સર્જન થયું.
યત્પ્રાણાઃ સર્વભૂતાનાં વર્દ્ધન્તે યેન ચ પ્રજાઃ
જેથી સર્વ જીવનું પ્રાણ વધે છે અને જેના દ્વારા પ્રજાઓનું વૃદ્ધિ થાય છે.
સર્વં તદ્વારુણં જ્ઞેયમાપસ્તસ્તંભિરે પુનઃ
આ બધું જ વરુણનું છે એમ સમજવું જોઈએ; પાણી ફરીથી શાંત થઈ ગયું.
કથં વા મેદિની સૃષ્ટેત્યત્ર મે સંશયો મહાન્
પૃથ્વી કેવી રીતે સર્જાઈ એ વિષયમાં મને મોટો સંશય છે.
લોકસંભવસંદેહઃ સમુત્પન્નો મહાત્મનામ્
વિશ્વની ઉત્પત્તિ વિશે મહાન આત્માઓમાં પ્રશ્ન ઊભો થયો છે.
ત્યક્તાહારાઃ સ્પર્દ્ધમાના દિવ્યં વિર્ષશતં દ્વિજાઃ
દ્વિજોએ ખોરાક છોડી દીધો અને એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરતાં, સો દિવ્ય વર્ષ સુધી સહન કર્યું.
દિવ્યા સરસ્વતી તત્ર સંબભૂવ નભસ્તલાત્
ત્યાં દિવ્ય સરસ્વતી આકાશમાંથી ઉતરીને પ્રગટ થઈ.
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવનં પ્રસુપ્તમિવ સંબભૌ
એવું લાગતું હતું કે ચાંદ્ર, સૂર્ય અને પવન ગુમ થઈ ગયા હોય અને બધું સુઈ ગયું હોય.
તસ્માઞ્ચ સલિલોત્પીડાદુદતિષ્ટત મારુતઃ
પાણીના ભારથી પવન ઊભો થયો.
તઞ્ચાભસા પૂર્યમાણં સશબ્દં કુરુતે ઽનિલઃ
જ્યારે પવન આખું આકાશ ભરવા લાગ્યો, ત્યારે એ અવાજ પેદા કરતો હતો.
ભિત્ત્વાર્ણવતલં વાયુઃ સમુત્પતતિ ઘોષવાન્
પવન પાણીની સપાટી ફાડીને ઉંચે ઉડ્યો અને જોરદાર ધ્વનિ કર્યો.
આકાશસ્થાનમાસાદ્ય પ્રશાન્તિં નાધિગચ્છતિ
જ્યારે એ આકાશ સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે પણ એ શાંત થયો નહીં.
પ્રાદુરાસીદૂર્ધ્વશિખઃ કૃત્વા નિસ્તિમિરં તમઃ
પછી અંધકાર ઊભો થયો, જે પ્રકાશ વગર ઊંચે ફેલાયો.
તદગ્નિવાયુસંપર્કાદ્ધનત્વમુપપદ્યતે
અગ્નિ અને પવનના સંપર્કથી ઘનપદ આવે છે.
સ સંઘાતત્વમાપન્નો ભૂમિત્વમનુગચ્છતિ
એ સંયોજન પામીને પૃથ્વીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
ભૂમિર્યો નિરિયં જ્ઞેયા યસ્યાઃ સર્વં પ્રસૂયતે
પૃથ્વી એ છે જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણવું જોઈએ.
આવૃતા યૈરિમે લોકા મહાભૂતાભિસંજ્ઞિતૈઃ
આ બધા લોક મહાભૂત તરીકે ઓળખાતા તત્ત્વોથી ઘેરાયેલા છે.
પશ્ચાત્તેષ્વેવ ભૂતત્વં કથં સમુપપદ્યતે
પછી એમાં તત્ત્વત્વ કેવી રીતે આવે છે?
અતસ્તેષાં મહાભૂતશબ્દો ઽયમુપપદ્યતે
એથી જ એમાં 'મહાભૂત' શબ્દ વપરાય છે.
પૃથિવી ચાત્ર સંઘાતઃ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્
અહીં પૃથ્વી એ સંયોજન છે; શરીર પાંચ તત્ત્વોથી બનેલું છે.
શ્રોત્રે ઘ્રાણો રસઃ સ્પર્શો દૃષ્ટિશ્ચેન્દ્રિયસંજ્ઞિતાઃ
શ્રવણ, ઘ્રાણ, રસ, સ્પર્શ અને દૃષ્ટિ — આ બધાં ઇન્દ્રિય તરીકે ઓળખાય છે.
સ્થાવરાણાં ન દૃશ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ
સ્થાવર જીવોમાં શરીરમાં પાંચ તત્વો દેખાતા નથી.
વૃક્ષાણાં નોપલભ્યન્તે શરીરે પઞ્ચ ધાતવઃ
વૃક્ષોમાં પણ શરીરમાં પાંચ તત્વો મળતા નથી.
ન ચ સ્પર્શં હિ જાનન્તિ તે કથં પઞ્ચ ધાતવઃ
અને તેમને સ્પર્શની જાણ નથી; તો પછી પાંચ તત્વો કેવી રીતે હોઈ શકે?
આકાશસ્યાપ્રમેયત્વાદૃક્ષાણાં નાસ્તિ ભૌતિકમ્
આકાશ અપરિમિત હોવાથી વૃક્ષોમાં આકાશ તત્વ નથી.
તેષાં પુષ્પપલવ્યક્તિર્નિત્યં સમુપપદ્યતે
છતાં પણ તેમાં હંમેશા ફૂલ અને ફળ દેખાય છે.
મ્લાયતે શીર્યતે ચાપિ સ્પર્શસ્તેનાત્ર વિદ્યતે
વૃક્ષો સુકાય છે અને ખરતા પણ જાય છે; એટલે સ્પર્શ તત્વ ત્યાં છે.
શ્રોત્રેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્માચ્છૃણ્વન્તિ પાદપાઃ
શબ્દ શ્રવણથી પકડાય છે; એટલે વૃક્ષો સાંભળે છે.
નહ્યદૃષ્ટશ્ચ માર્ગો ઽસ્તિ તસ્માત્પશ્યન્તિ પાદપાઃ
કોઈ અજાણ્યો માર્ગ નથી; તેથી વૃક્ષો જુએ છે.
અરોગાઃ પુષ્પિતાઃ સંતિ તસ્માજ્જિઘ્રન્તિ પાદપાઃ
વૃક્ષો આરોગ્યવંત અને ફૂલથી ભરેલા હોય છે; એટલે તેઓ સૂંઘે છે.