આકાશસદૃશા હ્યેતે ભિદ્યન્તે તત્ત્વદશનાત્
આ બધું આકાશ જેવું છે અને સત્યના વિભાજનથી અલગ પડે છે.
ત્રૈલોક્યે સાગરે ચૈવ પ્રમાણં વિહિતં યથા
જેમ ત્રણેય લોક અને સમુદ્રમાં માપ નક્કી કરાયું છે.
સિદ્ધાનાં દેવતાનાં ચ પરિમીતા યદા ગતિઃ
જ્યારે સિદ્ધો અને દેવતાઓની ગતિ મર્યાદિત થાય છે.
નામધેયાનુરુપસ્ય માનસસ્ય મહાત્મનઃ
મહાન આત્માના નામ અને સ્વભાવ પ્રમાણે.
કો ઽન્યસ્તદ્વેદિતું શક્યો યો ઽપિ સ્યાત્તદ્વિધો ઽપરઃ
જો એવો બીજો પણ હોય, તો પણ એ જાણવામાં કોણ સમર્થ છે?
બ્રહ્મા ધર્મમયઃ પૂર્વઃ પ્રજાપતિરનુત્તમઃ
બ્રહ્મા ધર્મમય છે, એ સર્વપ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ છે.
બ્રહ્માણં પૂર્વજં ચાહ ભવાન્સંદેહ એવ મે
તમે જે પુરાતન બ્રહ્માની વાત કરો છો, એ વિષયમાં મને શંકા છે.
તસ્યાસનવિધાનાર્થં પૃથિવી પદ્મમુચ્યતે
એના આસન માટે પૃથ્વીને કમળ કહેવામાં આવે છે.
તસ્ય મધ્યે સ્થિતો લોકાન્સૃજત્યેષ જગદ્વિધિઃ
એના મધ્યમાં બેસીને, એ જગતના વિધાતા બધા લોકની રચના કરે છે.
મેરુમધ્યે સ્થિતો બ્રહ્મા તદ્વહિર્દ્વિજસત્તમ
મેરુના મધ્યમાં બ્રહ્મા બેસે છે; એની બહાર, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
સંરક્ષણાર્થં ભૂતાનાં સૃષ્ટં પ્રથમતો જલમ્
ભૂતમાત્રની રક્ષા માટે સૌપ્રથમ પાણીનું સર્જન થયું.
યત્પ્રાણાઃ સર્વભૂતાનાં વર્દ્ધન્તે યેન ચ પ્રજાઃ
જેથી સર્વ જીવનું પ્રાણ વધે છે અને જેના દ્વારા પ્રજાઓનું વૃદ્ધિ થાય છે.
સર્વં તદ્વારુણં જ્ઞેયમાપસ્તસ્તંભિરે પુનઃ
આ બધું જ વરુણનું છે એમ સમજવું જોઈએ; પાણી ફરીથી શાંત થઈ ગયું.
કથં વા મેદિની સૃષ્ટેત્યત્ર મે સંશયો મહાન્
પૃથ્વી કેવી રીતે સર્જાઈ એ વિષયમાં મને મોટો સંશય છે.
લોકસંભવસંદેહઃ સમુત્પન્નો મહાત્મનામ્
વિશ્વની ઉત્પત્તિ વિશે મહાન આત્માઓમાં પ્રશ્ન ઊભો થયો છે.
ત્યક્તાહારાઃ સ્પર્દ્ધમાના દિવ્યં વિર્ષશતં દ્વિજાઃ
દ્વિજોએ ખોરાક છોડી દીધો અને એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરતાં, સો દિવ્ય વર્ષ સુધી સહન કર્યું.
દિવ્યા સરસ્વતી તત્ર સંબભૂવ નભસ્તલાત્
ત્યાં દિવ્ય સરસ્વતી આકાશમાંથી ઉતરીને પ્રગટ થઈ.
નષ્ટચન્દ્રાર્કપવનં પ્રસુપ્તમિવ સંબભૌ
એવું લાગતું હતું કે ચાંદ્ર, સૂર્ય અને પવન ગુમ થઈ ગયા હોય અને બધું સુઈ ગયું હોય.
તસ્માઞ્ચ સલિલોત્પીડાદુદતિષ્ટત મારુતઃ
પાણીના ભારથી પવન ઊભો થયો.
તઞ્ચાભસા પૂર્યમાણં સશબ્દં કુરુતે ઽનિલઃ
જ્યારે પવન આખું આકાશ ભરવા લાગ્યો, ત્યારે એ અવાજ પેદા કરતો હતો.
ભિત્ત્વાર્ણવતલં વાયુઃ સમુત્પતતિ ઘોષવાન્
પવન પાણીની સપાટી ફાડીને ઉંચે ઉડ્યો અને જોરદાર ધ્વનિ કર્યો.
આકાશસ્થાનમાસાદ્ય પ્રશાન્તિં નાધિગચ્છતિ
જ્યારે એ આકાશ સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે પણ એ શાંત થયો નહીં.
પ્રાદુરાસીદૂર્ધ્વશિખઃ કૃત્વા નિસ્તિમિરં તમઃ
પછી અંધકાર ઊભો થયો, જે પ્રકાશ વગર ઊંચે ફેલાયો.
તદગ્નિવાયુસંપર્કાદ્ધનત્વમુપપદ્યતે
અગ્નિ અને પવનના સંપર્કથી ઘનપદ આવે છે.
સ સંઘાતત્વમાપન્નો ભૂમિત્વમનુગચ્છતિ
એ સંયોજન પામીને પૃથ્વીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
ભૂમિર્યો નિરિયં જ્ઞેયા યસ્યાઃ સર્વં પ્રસૂયતે
પૃથ્વી એ છે જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થાય છે એમ જાણવું જોઈએ.
આવૃતા યૈરિમે લોકા મહાભૂતાભિસંજ્ઞિતૈઃ
આ બધા લોક મહાભૂત તરીકે ઓળખાતા તત્ત્વોથી ઘેરાયેલા છે.
પશ્ચાત્તેષ્વેવ ભૂતત્વં કથં સમુપપદ્યતે
પછી એમાં તત્ત્વત્વ કેવી રીતે આવે છે?
અતસ્તેષાં મહાભૂતશબ્દો ઽયમુપપદ્યતે
એથી જ એમાં 'મહાભૂત' શબ્દ વપરાય છે.
પૃથિવી ચાત્ર સંઘાતઃ શરીરં પાઞ્ચભૌતિકમ્
અહીં પૃથ્વી એ સંયોજન છે; શરીર પાંચ તત્ત્વોથી બનેલું છે.