એવં સ ભગવાન્પૃષ્ટો ભરદ્વાજેન સંશયમ્
આ રીતે ભરદ્વાજે શંકા પુછતાં ભગવાને ઉત્તર આપ્યો—
માનસો નામ યઃ પૂર્વો વિશ્રુતો વે મહર્ષિભિઃ
જે મનથી જન્મેલો કહેવાય છે અને મહર્ષિઓમાં પ્રસિદ્ધ છે,
અવ્યક્ત ઇતિ વિખ્યાતઃ શાશ્વતો ઽથાક્ષયો ઽવ્યયઃ
તે અવ્યક્ત તરીકે ઓળખાય છે, જે શાશ્વત, અક્ષય અને અવિનાશી છે.
સો ઽમૃજત્પ્રથમં દેવો મહાન્તં નામ નામતઃ
એ દેવતાએ પ્રથમ મહાન નામવાળો એક સર્જન કર્યું.
આકાશાદભવદ્વારિ સલિલાદગ્નિમારુતૌ
આકાશમાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું; પાણીમાંથી અગ્નિ અને પવન થયા.
તતસ્તેજો મયં દિવ્યં પદ્મં સૃષ્ટં સ્વયંભુવા
પછી સ્વયંભૂએ દિવ્ય અને તેજસ્વી કમળ સર્જ્યું.
અહૄઙ્કાર ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વભૂતાત્મભૂતકૃત્
તે અહંકાર તરીકે ઓળખાય છે, જે સર્વ જીવોનું સ્વરૂપ અને સર્જક છે.
શૈલાસ્તસ્યાસ્થિસંધાસ્તુ મેદો મસિં ચ મેદિની
એના હાડકાં પર્વતો છે; એનું મજ્જા ધરતીની માટી અને શાહી છે.
પવનશ્ચૈવ નિશ્વાસસ્તેજો ઽગ્નિર્નિમ્નગાઃ શિરાઃ
એનો શ્વાસ પવન છે; એનું તેજ અગ્નિ છે; એની નસો નદીઓ છે.
નભશ્ચોર્ધ્વશિરસ્તસ્ય ક્ષિતિઃ પદૌ ભુજૌ દિશઃ
એનું માથું આકાશ છે; પગ ધરતી છે; હાથ દિશાઓ છે.
સ એષ ભગવાન્વિષ્ણુરનન્ત ઇતિ વિશ્રુતઃ
એ જ ભગવાન વિષ્ણુ છે, જે અનંત નામે પ્રસિદ્ધ છે.
તતઃ સમભવદ્વિશ્વં પૃષ્ટો ઽહં યદિહ ત્વયા
પછી એમાંથી આખું વિશ્વ ઉત્પન્ન થયું—જો તું આ વિષયમાં મને પૂછ્યું હોય તો.
કાન્યત્ર પરિમાણાનિ સંશયં છિન્ધિ તત્ત્વતઃ
બીજા કયા માપદંડ છે? તું તારી શંકા સાચે દૂર કર.
રમ્યં નાનાશ્રયાકીર્ણં યસ્યાં તો નાધિગમ્યતે
જે સુખદાયી જગ્યા અનેક આધારોથી ભરેલી છે, એ તને પ્રાપ્ત થતી નથી.
તત્ર દેવાઃ સ્વયં દીપ્તા ભાસ્કરાભાગ્નિવર્ચસઃ
ત્યાં દેવતાઓ પોતે જ તેજસ્વી છે, જેમ સૂર્યની જેમ તેજ આપે છે અને અગ્નિ જેવી ઝળહળતી કાંતિ ધરાવે છે.
દુર્ગમત્વાદનન્તત્વાદિતિ મે વદ માનદ
મને કહો, માન આપનાર, કારણ કે એ જગ્યા દુષ્કર અને અનંત છે.
નિરુદ્ધમેતદાકાશં હ્યપ્રમેયં સુરૈરપિ
આ આકાશ બંધાયેલું છે અને દેવતાઓ પણ તેનું પૂરું માપ કરી શકે તેમ નથી.
તમસોંઽતે જલં પ્રાહુર્જલસ્યાન્તે ઽગ્નિરેવ ચ
કહે છે કે અંધકારના અંતે પાણી છે અને પાણીના અંતે અગ્નિ છે.
તદન્તે પુનરાકાશમાકાશાન્તે પુનર્જલમ્
પછી ફરીથી એના પછીએ આકાશ આવે છે અને આકાશના અંતે ફરી પાણી છે.
અગ્નિમારુતતોયેભ્યો દુર્જ્ઞેયં દૈવતૈરપિ
અગ્નિ, વાયુ અને પાણીમાંથી પણ દેવતાઓ માટે એ સમજવું અઘરું છે.
આકાશસદૃશા હ્યેતે ભિદ્યન્તે તત્ત્વદશનાત્
આ બધું આકાશ જેવું છે અને સત્યના વિભાજનથી અલગ પડે છે.
ત્રૈલોક્યે સાગરે ચૈવ પ્રમાણં વિહિતં યથા
જેમ ત્રણેય લોક અને સમુદ્રમાં માપ નક્કી કરાયું છે.
સિદ્ધાનાં દેવતાનાં ચ પરિમીતા યદા ગતિઃ
જ્યારે સિદ્ધો અને દેવતાઓની ગતિ મર્યાદિત થાય છે.
નામધેયાનુરુપસ્ય માનસસ્ય મહાત્મનઃ
મહાન આત્માના નામ અને સ્વભાવ પ્રમાણે.
કો ઽન્યસ્તદ્વેદિતું શક્યો યો ઽપિ સ્યાત્તદ્વિધો ઽપરઃ
જો એવો બીજો પણ હોય, તો પણ એ જાણવામાં કોણ સમર્થ છે?
બ્રહ્મા ધર્મમયઃ પૂર્વઃ પ્રજાપતિરનુત્તમઃ
બ્રહ્મા ધર્મમય છે, એ સર્વપ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિ છે.
બ્રહ્માણં પૂર્વજં ચાહ ભવાન્સંદેહ એવ મે
તમે જે પુરાતન બ્રહ્માની વાત કરો છો, એ વિષયમાં મને શંકા છે.
તસ્યાસનવિધાનાર્થં પૃથિવી પદ્મમુચ્યતે
એના આસન માટે પૃથ્વીને કમળ કહેવામાં આવે છે.
તસ્ય મધ્યે સ્થિતો લોકાન્સૃજત્યેષ જગદ્વિધિઃ
એના મધ્યમાં બેસીને, એ જગતના વિધાતા બધા લોકની રચના કરે છે.
મેરુમધ્યે સ્થિતો બ્રહ્મા તદ્વહિર્દ્વિજસત્તમ
મેરુના મધ્યમાં બ્રહ્મા બેસે છે; એની બહાર, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.