ક્રભુવનામા ચ દેવેન્દ્રો હરિનાભાસ્તથા સુરાઃ
ક્રભુવન દેવરાજ કહેવાય છે અને હરિનાભા તથા બીજા દેવતાઓ પણ તેમ જ ગણાય છે.
દિવસ્પતિર્મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ
દિવસ્પતિ, જે મહાન પરાક્રમી છે, એમાં ઇન્દ્ર તરીકે ઓળખાય છે.
એવં તે મનવઃ પ્રોક્તા ઇન્દ્રા દેવાશ્ચ તત્ત્વતઃ
આ રીતે મનુઓ, ઇન્દ્રો અને દેવતાઓનું સાચું વર્ણન થયું છે.
એકસ્મિન્બ્રહ્મદિવસે સ્વાધિકારં પ્રભુઞ્જતે
બ્રહ્માના એક દિવસે તેઓ પોતપોતાના અધિકાર ભોગવે છે.
કર્ત્તારો બહવઃ સંતિ તત્સંખ્યાં વેત્તિ કોવિદઃ
બહુવિધ સર્જનહાર છે; તેમનું ગણિત જ્ઞાની લોકો જાણે છે.
તેષાં સંખ્યા ન સંખ્યાતુ શક્તો ઽસ્મ્યદ્ય દ્વિજોત્તમ
હું આજે તેમનું સંપૂર્ણ ગણિત કહી શકતો નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
ચત્વારો મનવો ઽતીતા મમ શ્રીશ્ચાતિવિસ્તરા
ચાર મનુઓ વીતી ગયા છે અને મારી મહિમા અત્યંત વિશાળ છે.
તતઃ પરં ગમિષ્યામિ કર્મભૂમિં શૃણુષ્વ મે
પછી હું કર્મભૂમિ તરફ જઈશ; મારા વચન સાંભળ.
વદતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વપાપપ્રણાશનમ્
જે બોલે છે અને સાંભળે છે, તેમના બધા પાપો નાશ પામે છે.
સ્થિતશ્ચ ભૂમિભાગે વૈ અમેધ્યામિષભોજનઃ
જે ધરતીના એક ભાગમાં રહે છે અને અશુદ્ધ માંસ ખાય છે.
પતિતો વ્યાધશસ્ત્રેણ સાયં વિષ્ણોર્ગૃહાઙ્ગણે
સાંજે, વિષ્ણુના ઘરઆંગણે, શિકારીના શસ્ત્રથી પડ્યો હતો.
જગ્રાહ માં સ્વવક્રેણ શ્વભિરન્યૈશ્ચરન્દ્રુતઃ
એણે પોતાની વાંકી હાથે મને પકડી લીધો અને બીજાઓ કૂતરાઓ સાથે દોડ્યા.
ગતઃ પ્રદક્ષિણા કારં વિષ્ણોસ્તન્મન્દિરં પ્રભો
તે વિષ્ણુના મંદિરની પરિક્રમા કરીને ત્યાં ગયો.
મમ ચાપિ શુનશ્ચાપિ દત્તાવન્પરમં પદમ્
મને અને એ કૂતરાને પણ પરમ સ્થાન મળ્યું છે.
સંપ્રાપ્તં વિબુધશ્રેષ્ઠ કિં પુનઃ સમ્યગર્ચનાત્
હવે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને પણ વધુ શું પ્રાપ્ત થાય?
મનસા પ્રીતિમાપન્નો હરિપૂજા રતો ઽભવત્
તેના મનમાં આનંદ થયો અને તે હરિની પૂજામાં તત્પર બન્યો.
તાનર્ચયન્તિ સતતં બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ સતત તેમની પૂજા કરે છે.
કથં ભવત્યુગ્રભવસ્ય બન્ધસ્તત્સઙ્ગલુબ્ધા યદિ મુક્તિભાજઃ
જ્યારે મુક્તિ મળવાની છે, ત્યારે ભયાનક જન્મમરણના બંધન કેવી રીતે રહી શકે?
તે સર્વપાપનિકરૈઃ પરિતો વિમુક્તા વિષ્ણોઃ પદં શુભતરં પ્રતિયાન્તિ હૃષ્ટાઃ
તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ આનંદપૂર્વક વિષ્ણુના શુભતમ સ્થાનને પામે છે.
ધ્યાનેન તેન હતકિલ્બિષચેતનાસ્તે માતુઃ પયોધરરસં ન પુનઃ પિબન્તિ
ધ્યાનથી, જેમના મન પાપમુક્ત થાય છે, તેઓ ફરી માતાનું દુધ પીતા નથી.
તે વા પુંનતિ ચ જગન્તિ શરીરસંગાત્ સંભાષણાદપિ તતો હરિરેવ પૂજ્યઃ
તેઓ શરીરનો સ્પર્શ કે વાતચીતથી પણ જગતને પવિત્ર કરે છે; તેથી હરિ જ પૂજ્ય છે.
તત્રૈવ સકલં ભદ્રં યથા નિમ્ને જલં દ્વિજ
જ્યાં બધું શુભ એકઠું થાય છે, જેમ પાણી નીચા સ્થળે ભેગું થાય છે, હે દ્વિજ.
હરિરેવ તતઃ પૂજ્યો યતશ્ચેતન્યકારણમ્
હરિ જ પૂજ્ય છે, કારણ કે તે જ ચેતનાનો કારણ છે.
પૃજ્યસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ પરં શ્રેયો ભવિષ્યતિ
જેની પૂજા થાય છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તેને સર્વોત્તમ કલ્યાણ મળે છે.
તેષાં વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા સર્વાન્કામાન્ પ્રયચ્છતિ
તેમને pleased મનથી વિષ્ણુ સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે.
સ પ્રાપ્નોત્યશ્વમેધસ્ય ફલં મુનિવરોત્તમ
તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
સંકોચવિસ્તરાભ્યાં તુ કિમન્યત્કથયામિ તે
હવે સંક્ષિપ્ત કે વિગતવાર, તને બીજું શું કહું?
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યુગાનાં સ્થિતિલક્ષણમ્
હવે હું યુગોના લક્ષણો અને તેમની અવધિ વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
યુગધર્માન્પ્રબક્ષ્યામિ સર્વલોકોપકારકાન્
હું યુગોના ધર્મો કહીશ, જે સર્વ લોકોએ લાભ આપે છે.
તથા વિનાસમાયાતિ ધર્ંમ એવ મહીતલે
જ્યારે વિનાશ આવે છે, ત્યારે પૃથ્વી પર માત્ર ધર્મ જ રહે છે.