કેચિચ્ચ પુણ્યવિશેષાદ્યુત્ક્રમેણાપિ મનુષ્યજન્માશ્નુવતે
પણ, ખાસ પુણ્યના કારણે, કેટલાકને સમયાનુક્રમે માનવ જન્મ મળે છે.
મનુષ્યજન્મ નાપિ ચ ચર્મકારચણ્ડાલવ્યાધાનાપિતરજકકુંભકારલોહકારસ્વર્ણકારતન્તુવાચસૌચિકજટિલસિદ્ધધાવકલેખકભૃતકશાસનહારિનીચભૃત્યદ્રરિદહીનાઙ્ગાધિકાઙ્ગત્વાદિ દુઃખબહુલજ્વરતાપશીતશ્લેષ્મગુલ્મપાદાક્ષિશિરોગર્ભપાર્શ્વવેદનાદિદુઃખમનુભવન્તિ
માનવ જન્મમાં પણ, ચર્મકાર, ચંડાળ, શિકારી, સફાઈ કામદાર, કુંભાર, લોહાર, સોનાર, વણકર, દરજી, સંન્યાસી, ભિક્ષુક, ધોબી, લેખક, નોકર, મજૂર, ગરીબ કે શરીરમાં ખોટ ધરાવનાર જેવા રૂપમાં જન્મે છે; અને તાવ, ગરમી, ઠંડી, કફ, ગાંઠ, પગ, આંખ, માથું, ગર્ભ, પાશ્વ ભાગમાં દુઃખ વગેરે અનેક પ્રકારનાં દુઃખ ભોગવે છે.
મનુષ્યત્વે ઽપિ યદા સ્ત્રીપુરુષયોર્વ્યવાયસ્તત્સમયેરેતો યદા જરાયું પ્રવિશતિ તદૈવ કર્મવશાજ્જન્તુઃ શુક્રેણ સહ જરાયું પ્રવિશ્ય શુક્રશોણિતકલલે પ્રવર્ત્તતે
માનવ જન્મમાં પણ, જ્યારે સ્ત્રી અને પુરુષનું મિલન થાય છે, ત્યારે શુક્ર ગર્ભમાં જાય છે; અને કર્મના પ્રભાવે, જીવ પણ શુક્ર સાથે ગર્ભમાં પ્રવેશે છે અને શુક્ર-રક્તના મિશ્રણમાં વિકસવા લાગે છે.
પલવલભાવમુપેત્ય માસે પ્રાદેશમાત્રત્વમાપદ્યતે
પહેલા મહિને, એ જીવ ગાંઠ જેવો રૂપ ધારણ કરે છે અને એક આંગળી જેટલું કદ પામે છે.
તતઃ પ્રભૃતિ વાયુવશાચ્ચૈતન્યાભાવે ઽપિ માતુરુહ્યે દુઃસહતાપલ્કેશતયૈકત્ર સ્થાતુમશક્યત્વાદ્ ભ્રમતિ
પછીથી, વાયુના પ્રભાવે ચેતના ન હોવા છતાં, માતાના ગર્ભમાં ભારે દુઃખ સહન કરે છે, એક જગ્યાએ રહી શકતો નથી અને અવારનવાર હલતો રહે છે.
મયા પોષિતા દારાશ્ચ સ્વકર્મવશાદન્યતો ગતાઃ
જે પત્નીનું મેં પોષણ કર્યું, એ પણ પોતાના કર્મના કારણે ક્યાંક બીજે જતી રહી.
અહો દુખં હિ દેહિનામ્
હાય! ખરેખર, શરીરધારી જીવ માટે દુઃખ જ દુઃખ છે.
ભૃત્યભિત્રકલત્રાર્થમન્યદ્દ્રવ્યં હૃતં મયા
દાસ, સંતાન અને પત્ની માટે, મેં બીજાનું ધન લીધું.
દૃષ્ટ્વાન્યસ્ય શ્રિયં પૂર્વં સતત્પો ઽહમસૂયયા ખિતઃ
પહેલાં, બીજાની સમૃદ્ધિ જોઈને, હું હંમેશાં ઈર્ષ્યાથી દુઃખી થતો હતો.
કાયેન મનસા વાચા પરપીડામકારિષમ્તેન પાપેન દહ્યામિ ત્વહમેકો ઽતિદુઃખિતઃ
શરીર, મન અને વાણીથી મેં બીજાને પીડાવ્યા; એ પાપથી હવે હું એકલો જ સળગી રહ્યો છું અને ખૂબ દુઃખી છું.
એવં બહુવિધં ગર્ભસ્થો જન્તુર્વિલપ્ય સ્વયમેવ વા
આ રીતે, ગર્ભમાં રહેલો જીવ અનેક રીતે રડતો રહે છે, ક્યારેક ઊંચે બોલે છે, તો ક્યારેક મનમાં જ રડે છે.
યતસ્તન્માતુઃ પ્રસૂતિસમયે સતિ ગર્ભસ્થોદેહી નારદમુને વાયુનાપરિપીડિતો માતુશ્ચાપિ દુઃખં કુર્વન્કર્મપાશેન બલાદ્યોનિમાર્ગાન્નિષ્ક્રામન્સકલયાતનાભોગમેકકાલભવમનુભવતિ
હે નારદ મુનિ, જ્યારે બાળક માતાના ગર્ભમાં હોય છે, ત્યારે જન્મ સમયે તેને વાયુથી બહુ પીડા થાય છે. એથી માતાને પણ દુઃખ થાય છે. પોતાના કર્મના બંધનથી, એ બાળક જોરથી જન્મમાર્ગે બહાર આવે છે અને એ સમયે એ બધા દુઃખો એકસાથે અનુભવે છે.
તેનાતિક્લેશેન યોનિયન્ત્રપૂડિતો ગર્ભાન્નિષ્કાન્તો નિઃસંજ્ઞતાં યાતિ
આટલી ભારે પીડા ભોગવ્યા પછી, જ્યારે બાળક જન્મમાર્ગમાંથી બહાર આવે છે, ત્યારે એ એટલું દુઃખી થાય છે કે એ બેભાન થઈ જાય છે.
બાહ્યવાયુસ્પર્શસમનન્તરમેવ નષ્ટસ્મૃતિપૂર્વાનુભૂતાખિલદુઃખાનિ વર્ત્તમાનાન્યપિ જ્ઞાનાભાવદવિજ્ઞાયાત્યન્તદુઃખમનુભવતિ
જેમજ બાળકને બહારની હવા લાગે છે, એમ એ પહેલાં જે દુઃખ ભોગવ્યા હોય એ બધું ભૂલી જાય છે. પણ જ્ઞાનના અભાવે, એ હાલના કઠિન દુઃખને ઓળખી શકતો નથી, છતાં એ ભારે પીડા સહે છે.
એવં બાલત્વમાપન્નો જન્તુસ્તત્રાપિ સ્વમલમૂત્રલિત્પદેહ આધ્યાત્મિકાદિપીડ્યમાનો ઽપિ વક્તુમશક્તક્ષુત્તૃષાપીડિતો રુદિતે સતિ સ્તનાદિકં દેયમિતિ મન્વાનાઃ પ્રયતન્તે
આ રીતે બાળકપણામાં પ્રવેશ્યા પછી, પોતાનું શરીર મલમૂત્રથી મસાયેલું હોય છે, અંદરથી અને બહારથી પીડાતું હોય છે, બોલી શકતું નથી, ભૂખ અને તરસથી તડપતું રડે છે. ત્યારે આસપાસના લોકો એ રડે એટલે એને સ્તનપાન વગેરે આપવાનો પ્રયાસ કરે છે.
એવમનેકં દેહભોગમન્યાધીનતયાનુભૂયમાનો દંશાદિષ્વપિ નિવારયિતુમશક્તઃ
આ રીતે, એ અનેક પ્રકારના શરીરનાં દુઃખો, જે બીજાઓ પર આધાર રાખે છે, સહન કરે છે. એ તો દંશાદિ જીવજંતુઓને પણ દૂર કરી શકતું નથી.
બાલ્યભાવમાસાદ્ય માતાપિત્રોરુપાધ્યાયસ્ય તાડનં સદા પર્યટનશીલત્વં પાંશુભસ્મપઙ્કાદિષુક્રીડનં સદા કલહનિયતત્વામ શુચિત્વં બહુવ્યાપારાભાસકાર્યનિયતત્વં તદસંભવ આધ્યાત્મિકદુઃખમેવંવિધમનુભવતિ
બાળ્યાવસ્થામાં એ માતા-પિતા કે શિક્ષકની માર સહે છે, સતત અહીં-ત્યાં ભટકે છે, ધૂળ, રાખ કે કાદવમાં રમે છે, વારંવાર ઝઘડા કરે છે, અશુદ્ધ રહે છે, અનેક કામોમાં બાંધાયેલો રહે છે અને એમાંથી છૂટકારો મેળવી શકતો નથી. આવું અંદરનું દુઃખ ભોગવે છે.
સમૃદ્ધસ્ય કુટુમ્બસ્ય કથં ભવતિ વર્ત્તનમ્
મારું કુટુંબ સુખી છે, પણ હવે એ કેવી રીતે ચાલશે?
અશ્વઃ પલાયિતઃ કુત્ર ગાવઃ કિં નાગતા મમ
મારો ઘોડો ક્યાં ભાગી ગયો? મારી ગાયો કેમ પાછી આવી નથી?
અવિચારાત્કૃષિર્નષ્ટા પુત્રા નિત્યં રુદન્તિ ચ
મારી સમજણના અભાવે ખેતર બરબાદ થઈ ગયું છે અને મારા પુત્રો હંમેશા રડે છે.
ન લભ્યતે વર્ત્તનં ચ રાજ બાધાતિદુઃસહા
મને જીવનનિર્વાહ માટે કંઈ મળતું નથી અને, હે રાજા, શાસકની પીડા સહન કરી શકાતી નથી.
વ્યવસાયાક્ષમશ્ચાહં પ્રાત્પાઃ પ્રાઘૂર્ણકા અમી
હું કોઈ પણ વ્યવસાય કરવા અસમર્થ છું અને મારા સાથીઓ પણ બધા આળસુ અને અસ્થિર છે.
એવમત્યન્તચિન્તાકુલઃ સ્વદુઃખાનિ નિવારયિતુમક્ષમો ધિગ્વિધિં ભાગ્યહીનં માં કિમર્થં વિદધે ઇતિ દૈવમાક્ષિપતિ
આ રીતે સતત ચિંતામાં ગરકાવ થઈ, પોતાનું દુઃખ દૂર કરી શકતો નથી. પછી એ ભાગ્યને દોષ આપે છે—'હાય રે વિધિ! મને આવું ભાગ્યહીન કેમ બનાવ્યું?' એમ કહે છે.
પ્રકંપમાનાવયવશ્વાસકાસાદિપીડિતો લોલાવિલલોચનઃ શ્લેષ્મણ્યાત્પકણ્ઠઃ પુત્રદારાદિભિર્ભર્ત્સ્યમાનઃ કદા મરણમુપયામીતિ ચિન્તાકુલો મયિ મૃતે સતિ મદર્જિતં ગૃહક્ષેત્રાદિકં વસ્તુ પુત્રાદયઃ કથં રક્ષન્તિ કસ્ય વા ભવિષ્યતિ
શરીર કાંપે છે, શ્વાસ ચઢે છે, ઉધરસથી પીડાય છે, આંખો ધૂંધળી અને ચંચળ થઈ જાય છે, ગળામાં કફ ભરાય છે, પુત્ર-પત્ની વગેરે ત્રાટકે છે. એ વિચારે છે—'મારે ક્યારે મરણ આવશે? મારી કમાયેલી મિલકત પછી પુત્રો કેવી રીતે જાળવશે? એ કોની થશે?'
મદ્ધને પરૈરપહૃતે પુત્રાદીનાં કથં વર્ત્તનં ભવિષ્યતીતિ મમતાદુઃખપરિપ્લુતો ગાઢં નિઃશ્વસ્ય સ્વેન વયસા કૃતાનિ કર્માણિ પુનઃ પુનઃ સ્મરન્ ક્ષણે વિસ્મરતિ ચ સંતતસ્ત્વાસન્નમરણો
મારું ધન બીજાઓ લઈ જાય તો મારા પુત્રોનું જીવન કેમ ચાલશે? મમત્વના દુઃખથી વ્યથિત થઈ, ઊંડા શ્વાસ લે છે, પોતાના જીવનના કરેલા કામો વારંવાર યાદ કરે છે અને ભૂલી જાય છે. એ દરમ્યાન મૃત્યુ નજીક આવી જાય છે.
વ્યાધિપીડિતો ઽન્તસ્તાપાર્તઃ ક્ષણં શય્યાયાં ક્ષણં મઞ્ચે ચ તતસ્તતઃ પર્યટન્ ક્ષુત્તૃટૂપરિપૂડિતઃ કિઞ્ચિન્માત્રમુદકં દેહીત્યતિકાર્પણ્યેન યાચમાનસ્તત્રાપિ જ્વરાવિષ્ટાનામુદકં ન શ્રેયસ્કરમિતિ બ્રુવતો મનસાતિદ્વેષં કુર્વન્મન્દ ચૈતન્યો ભવતિ
રોગથી પીડાય છે, અંદરથી બળે છે, ક્યારે પથારીમાં, ક્યારે ખાટલા પર પડ્યો રહે છે, ભૂખ-તરસથી તડપે છે, થોડું પાણી માગે છે. પણ જ્વરગ્રસ્ત લોકો કહે છે કે પાણી સારું નથી, તો મનમાં ગુસ્સો આવે છે અને બુદ્ધિ મંદ થઈ જાય છે.
માસે દ્વિતીયે પૂર્ણે પુરુષાકારમાત્રતામુપગમય માસત્રિતયે પૂર્ણે કરચરણાદ્યવયવભાવમુપગમ્ય ચતુર્ષુ માસેષુ ગતેષુ સર્વાવયવાનાં સંધિભેદપરિજ્ઞાનં પઞ્ચસ્વતીતેષુ નખાનામભિવ્યઞ્જકકતા ષટ્સ્વતીતેષુ નખસંધિપરિસ્ફુટતામુપગમ્ય નાભિસૂત્રેણ પુષ્યમાણમમેધ્યમૂત્રસિક્તાઙ્ગં જરાયુણા બન્ધિતરક્તાસ્થિક્રિમિવસામજ્જાસ્નાયુકેશાદિદૂષિતે કુત્સિતે શરીરે નિવાસિનં સ્વયમપ્યેવં પરિદૂષિતદેહં માતુશ્ચ કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણભુક્તદહ્યમાત્માનં દૃષ્ટ્વા દેહી પૂર્વજન્મસ્મરણાનુભાવાત્પૂર્વાનુભૂતનરકદુઃથાનિ ચ સ્મૃત્વાન્તર્દુઃખેન ચ પરિદહ્યમાનો માતુર્દેહાતિમૂત્રાદિરુક્ષેણ દહ્યમાન એવં મનસિ પ્રલયતિ
બીજા મહિનાના અંતે માનવાકૃતિ પામે છે; ત્રીજા મહિનાના અંતે હાથ-પગ વગેરે અંગો વિકસે છે; ચાર મહિના પૂરા થાય ત્યારે બધા અંગોના સાંધા સ્પષ્ટ થાય છે; પાંચમાં મહિને નખ દેખાવા લાગે છે; છઠ્ઠા મહિને નખના સાંધા સ્પષ્ટ થાય છે. નાભિની ડોરીથી પોષાય છે, શરીર મૂત્ર-મળથી ભીંજાય છે, ગર્ભથી બંધાયેલું રહે છે, લોહી, હાડકાં, કીડા, ચરબી, મજ્જા, સ્નાયુ, વાળ વગેરેથી દુષિત થયેલું એ શરીર છે. પોતે આવું દુષિત શરીર ધરાવે છે, અને માતાએ તીખું, ખાટું, ખારું, વધારે ગરમ ખાધું હોય તો એથી પણ સળગે છે. જીવ, પૂર્વ જન્મ અને નરકના દુઃખ યાદ કરીને, અંદરથી દુઃખી થાય છે અને બહારથી પણ માતાના શરીરથી સળગે છે, અને મનમાં શોક કરે છે.
અહો ઽત્યન્તપાપો ઽહંપૂર્વજન્મનિભૃત્યાપત્યમિત્રયોષિદ્ગૃહક્ષેત્રધનધાન્યાદિષ્વત્યન્તરાગેણ કલત્રપોષણાર્થં પરધનક્ષેત્રાદિકં પશ્યતો હરણાદ્યુપાયૈરપહ્યત્ય કામાન્ધતયા પરસ્ત્રીહરણાદિકમનુભૂય મહાપાપાન્યાચરંસ્તૈઃ પાપૈરહમેક એવંવિધનરકાનનુભૂય પુનઃ સ્થાવરાદિષુ મહાદુઃખમનુભૂય સંપ્રતિ જરાયુણા પરિવેષ્ટિતો ઽન્તર્દુખેન બહિસ્તાપેન ચ દહ્યામિ
હાય! હું બહુ પાપી છું. ગયા જન્મમાં દાસ, સંતાન, મિત્ર, પત્ની, ઘર, ખેતર, ધન-અનાજ વગેરે પ્રત્યે ભારે મમતા રાખી, પત્નીનું પોષણ કરવા બીજા લોકોનું ધન-ખેતર વગેરે ચોરીના ઉપાયથી મેળવ્યું, કામના અંધતાથી પરસ્ત્રી અપહરણ જેવા મોટા પાપ કર્યા. એ પાપોના કારણે, હું એકલો જ નરકના દુઃખ અને પછી વૃક્ષાદિ રૂપે ભારે દુઃખ ભોગવીને, હવે ગર્ભમાં બંધાયો છું અને અંદર-બહારથી સળગી રહ્યો છું.
આત્માનમાશ્વાસ્ય ઉત્પત્તેરનન્તરં સત્સંગેન વિષ્ણોશ્ચરિતશ્રવણેન ચ વિશુદ્ધમના ભૂત્વા સત્કર્માણિ નિર્વર્ત્ય અખિલજગદન્તરાત્મનઃ સત્યજ્ઞાનાનન્દમયસ્ય શક્તિપ્રભાવાનુષ્ટિતવિષ્ટપવર્ગસ્ય લક્ષ્મીપતેર્નારાયણસ્ય સકલસુરાસુરયક્ષગન્ધર્વરાક્ષસપન્ન ગમુનિકિન્નરસમૂહાર્ચિતચરણકમલયુગં ભક્તિતઃ સમભ્યર્ચ્ય દુઃસહઃ સંસારચ્છેદસ્યકારણભૂતં વેદરહસ્યોપનિષદ્ભિઃ પરિસ્ફુટં સકલલોકપરાયણં હૃદિનિધાય દુઃખતરમિમં સંસ્કારાગારમતિક્રમિષ્યામીતિ મનસિ ભવયતિ
પછી, પોતાને શાંત પાડીને, જન્મ પછી સારા લોકોની સંગત અને વિષ્ણુના ચરિત્ર સાંભળવાથી મન શુદ્ધ થાય છે, સારા કર્મ કરે છે, અને સર્વ જગતના અંતર્યામી, સત્ય-જ્ઞાન-આનંદ સ્વરૂપ, શક્તિથી સર્વ લોકને ધારણ કરનાર, સર્વ દેવ, અસુર, યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, પન્નગ, મુનિ, કિનર જેનાં ચરણ કમળની પૂજા કરે છે એવા લક્ષ્મીપતિ નારાયણના ચરણ કમળને ભક્તિપૂર્વક પૂજે છે. વેદ અને ઉપનિષદ જે સંસારના દુઃખને દૂર કરવાની યુક્તિ છે, તેને હૃદયમાં ધારે છે અને મનમાં વિચારે છે: "હું આ દુઃખમય સંસારરૂપ ઘર પાર કરી જઈશ."
તતસ્તુ તરુણભાવેન ધનાર્જનમર્જિતસ્ય રક્ષણં તસ્ય નાશવ્યયાદિષુ ચાત્યન્તદુઃખિતા માયયા મોહિતાઃ કામક્રોધાદિદુષ્ટમનસાઃ સદાસૂયાપરાયણાઃ પરસ્વપરસ્ત્રીહરણોપાયપરાયણાઃ પુત્રમિત્રકલત્રાદિભરણોપાયચિન્તાપરાયણા વૃથાહઙ્કારદૂષિતાઃ પુત્રાદિષુ વ્યાધ્યાદિ પીડિતેષુ સત્સુ સર્વવ્યાત્પિં પરિત્યજ્ય રોગાદિભિઃ ક્લેશિતાનાં સમીપે સ્વયમાધ્યાત્મિકદુઃખેન પરિપ્લુતા વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ ચિતામશ્નુવતે
પછી યુવાનીમાં, ધન કમાવવું, કમાયેલી સંપત્તિ જાળવવી અને એના નાશ કે ખર્ચથી ભારે દુઃખ થાય છે. માયાના ભ્રમમાં, કામ-ક્રોધથી મન બગડી જાય છે, હંમેશા ઈર્ષ્યામાં રહે છે, પરની સંપત્તિ અને સ્ત્રી મેળવવાના ઉપાય વિચારે છે, પુત્ર-મિત્ર-પત્ની વગેરેની જાળવણીની ચિંતામાં રહે છે, ખોટા અભિમાનથી ભરાય છે. જ્યારે પુત્રાદિ રોગથી પીડાય છે, ત્યારે બધું છોડીને પોતે અંદરના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, જેમ આગળ સમજાવશે એમ, ચિતાસમીપ પહોંચે છે.