ઉવાચ કનકાભાં તાં ભર્તુર્જ્યેષ્ઠાં પ્રિયાં તદા
પછી એણે પોતાના પતિની જ્યેષ્ઠ અને પ્રિય, સોનાની જેમ તેજસ્વી પત્નીને કહ્યું.
વિદ્વદ્ભિર્મુનિભિર્ય્યત્તુ ગીયતે નારદાદિભિઃ
જે વિદ્વાનો અને નારદ જેવા ઋષિઓ ગાય છે, તે વાત છે.
ક્રિયતામપરં દેવિ મરણાદધિકં તવ
હે દેવી, તારા માટે મૃત્યુ કરતાં પણ વધારે કંઈક બીજું કરવું જોઈએ.
કસ્યેષ્ટમાત્મહનનં કસ્યેષ્ટં વિષભક્ષણમ્
કોણ પોતાનો નાશ ઈચ્છે છે? કોણ ઝેર પીવું ઈચ્છે છે?
વ્યાઘ્રસિંહાભિગમનં સમુદ્રતરણં તથા
વાઘ અને સિંહ પાસે જવું, કે દરિયો પાર કરવો, એ બધું પણ છે.
અપથ્યભક્ષણં લોકે તથાભક્ષ્યસ્ય ભક્ષણમ્
જગતમાં અખાદ્ય વસ્તુ ખાવું, કે જે ખાવું منع છે તે ખાવું, એ પણ છે.
છેદનં તૃણકાષ્ઠાનાં લોષ્ટાનામવમર્દ્દનમ્
ઘાસ અને લાકડું કાપવું, કે માટીના ગોટા ચકનાચૂર કરવું, એ પણ છે.
દૈવાવિષ્ટો વરારોહે નરઃ સર્વં કરોતિ વૈ
હે સુંદર કટિવાળી, જેઓના પર ભાગ્યનો પ્રભાવ હોય છે, એ માણસ બધું જ કરે છે.
નરકાર્હે નરો દેવિ કરોત્યશુભકર્મ તત્
હે દેવી, જે માણસને નરક મળવાનો છે, એ અશુભ કામ કરે છે.
યાદૃશેન હિ ભાવેન યોનૌ શુક્રં સમુત્સૃજેત્
માણસ જે ભાવથી સ્ત્રીના ગર્ભમાં બીજ છોડે છે, તે પ્રમાણે જ પરિણામ મળે છે.
સાહં વિવાદભાવેન રાજ્ઞો રુક્માઙ્ગદસ્ય હિ
એ જ રીતે, હું પણ રાજા રુક્માંગદ સામે વિવાદભાવથી રહી.
દુષ્ટભાવા તથા જાતા કર્ત્રી દુષ્ટં નૃપસ્ય તુ
મારા દુષ્ટ ભાવને કારણે, હું રાજા માટે દુષ્ટ કામ કરનાર બની.
તત્કાલભાવના ગ્રાહ્યા તદ્ભાવો જાયતે સુતઃ
જે સમયે જે ભાવ હોય, એ સમજવો જોઈએ; બાળક પણ એ જ ભાવ લઈને જન્મે છે.
ન ચ વ્રીડા ન ચ સ્નેહો ન ધર્મો દેવિ વિદ્યતે
ત્યાં લાજ, લાગણી કે ધર્મ, હે દેવી, કશુંય નથી મળતું.
જાનન્નપિ યથાયુક્તસ્તં ભાવમનુવર્તતે
જાણતાં હોવા છતાં, યોગ્ય રીતે, માણસ એ ભાવને અનુસરે છે.
ધર્માપહં વાચ્યકરં મમાપિ કર્તું ન શક્યં મનસાપિ ભીરુ
હું એવા કામ, જે ધર્મને નષ્ટ કરે અને બદનામ કરે, મનમાં પણ કરવું શકતો નથી, હે ભયભીત.
ભર્તુર્યશઃ સ્યાત્ત્રિદિવે ગતિસ્તે પુત્રે પ્રશંસા મમ ધિગ્વિવાદઃ
જો તમારા પતિનું નામ ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ થાય, તો તમારો માર્ગ અને પુત્રની પ્રસંસા મારી ગણાશે; ઝઘડાને ધિક્કાર છે.
ધૈર્યમાલંબ્ય તાં તન્વીં બ્રૂહિ બ્રૂહીત્યચોદયત્
ધૈર્ય રાખીને, તેણે એ સુકુમારીને વારંવાર કહ્યું: 'બોલો, બોલો'.
ભર્તુરર્થે પ્રકુર્વન્ત્યા રાજ્યનાશે ન મે વ્યથા
પતિના હિત માટે એ સ્ત્રી કંઈ કરે, તો પણ રાજ્ય ગુમાવવાથી મને કોઈ દુઃખ નથી.
સમૃદ્ધાયાઃ સપાપાયાસ્તસ્યાઃ પ્રોક્તા હ્યધોગતિઃ
જે સ્ત્રી ધનવાન પણ પાપી છે, એ માટે નીચે જવાનો માર્ગ બતાવ્યો છે.
તતશ્છુછુન્દરી સ્યાચ્ચ સપ્ત જન્માનિ ભારતે
પછી ચુચુંદરીને ભારતમાં સાત જન્મ મળશે.
ભર્તુરર્થે તુ યા વિત્તેં વિદ્યમાનં ન યચ્છતિ
પણ જે સ્ત્રી પતિના હિત માટે હાજર ધન આપતી નથી—
ક્રિમિયોનિવિનિર્મુક્તા કાષ્ઠીલા જાયતે શુભે
હે શુભે, કૃમિ-યોનિમાંથી મુક્ત થઈ, એ લાકડાની જીવ બની જન્મે છે.
અગ્નિપ્રજ્વાલનાથ હિ કાષ્ઠં પાટયતે ચિરમ્
જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, ત્યારે લાંબા સમય સુધી લાકડું ફાટી જાય છે.
કાષ્ઠં પાટયતસ્તસ્ય સમીપમગમં તદા
જ્યારે લાકડું ફાટતું હતું, ત્યારે હું ત્યાં નજીક ગયો.
નવનીતનિભં દેહં બિભ્રાણા ચાઞ્જનત્વિષમ્
એના શરીરનું તેજ તાજા મકખણ જેવું અને રંગ કાજળ જેવો હતો.
તાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં ભૂમૌ હન્તું ધ્વાઙ્ક્ષઃ સમાગતઃ
જ્યારે એ જમીન પર પડી ગઈ, ત્યારે એક ગીધ તેને મારવા આવ્યો.
તાવન્નિવારિતઃ સદ્યો મયા લોષ્ટેન તત્ક્ષણાત્
ત્યાં જ, મેં તરત જ માટીની ડીંકથી તેને દૂર હાંકી દીધો.
સક્ષતા તુણ્ડસંસ્પૃષ્ટા ન ચ શક્તા પલાયિતુમ્
ગીધના ચાંચથી ઘાયલ થઈ અને સ્પર્શાયેલી, એ ભાગી શકી નહીં.
સિક્તા કિઞ્ચિજ્જલૈનૈવ તતઃ સ્વાસ્થ્યમુપાગતા
થોડું પાણી છાંટતાં, પછી એ ફરી સ્વસ્થ થઈ.