ત્રિવિધેન પુરાણેન ભર્ત્તુર્યા સ્ત્રી હિતે રતા
પત્ની જે પતિના હિતમાં તત્પર હોય અને ત્રણ પ્રકારના પુરાણ આધાર ધરાવે છે,
કિમન્યૈર્બહુભિર્ભૂપ વાક્યાલાપકૃતૈર્મયા
રાજા, મેં ઘણી વાતો અને ચર્ચા કરી, પણ એનો શું લાભ?
ન પ્રીતિર્યદિ મે છિત્વા શિરઃ સ્વં હિ પ્રયચ્છસિ
જો તું મારું મન પ્રસન્ન ન કરે, તો પોતાનું માથું કપાવીને પણ શું ફાયદો?
તદા હ્યસત્યવચસો દેહં ન સ્પર્શયામિ તે
જો તારા શબ્દો ખોટા નીકળે, તો હું તારો સ્પર્શ પણ નહીં કરું.
વિશેષાદ્ભૂમિપાલાનાં ત્વદ્વિધાનાં મહીપતે
રાજા, ખાસ કરીને તારા જેવા ભૂપતિઓમાં,
સત્યે સ્થિતા ક્ષિતિર્ભૂપ સત્યં ધારયતે જગત્
રાજા, પૃથ્વી સત્ય પર ટકી છે; સત્યથી જ જગત ચાલે છે.
સત્યા ધારમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્
આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, બધું જ સત્યથી જ ટક્યું છે.
ન ગર્ભં યુવતી ધત્તે વેલાતીતં કદાચન
યુવાન સ્ત્રી ક્યારેય સમય પસાર થયા પછી ગર્ભ ધરે નહીં.
દિવ્યાદિસાધનં નૄણાં સત્યાધારં મહીપતે
રાજા, દેવલોક અને અન્ય ફળ મેળવવાનો આધાર પણ માણસ માટે સત્ય જ છે.
મદિરાપાનતુલ્યેન કર્મણા લિપ્યસે ઽનૃતાત્
તું ખોટું બોલી ને એ રીતે દોષી બને છે, જેમ દારૂ પીવાથી દોષ લાગે.
મન્દરે પર્વતશ્રેષ્ઠે હરિવાસરભોજનમ્
મંદર પર્વત પર, હરિનું વ્રત હોય ત્યારે જે ભોજન થાય,
ક્ષુદ્રશાસ્ત્રોપદેશેન લોલુપેન વરાનને
સુંદર મુખવાળી, લોભી માણસ દ્વારા નીચ શિક્ષા આપવાથી,
ન શઙ્ખેન પિબેત્તોયં ન હન્યાત્કૂર્મસૂકરૌ
શંખમાંથી પાણી પીવું નહીં જોઈએ, અને કાચબા કે વરાળને મારવું પણ નહીં જોઈએ.
અગમ્યાગમને દેવિ અભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણે
દેવી, જે સ્ત્રીઓ મળવા યોગ્ય નથી તેમ જ જે ખાવું منع છે, તે ખાવું—
જાનન્નપિ કથં દેવિ ભોક્ષ્યે ઽહં હરિવાસરે
દેવી, જાણતાં છતાં, હું હરિના દિવસે કેમ ખાવું?
અભક્ષ્યેણ સમઃ પ્રોક્તઃ કિં પુનશ્ચાત્તનક્રિયા
મનાઈ કરેલા ખોરાક ખાવું એ પણ મોટું પાપ ગણાય છે, તો જાણતાંજાણતાં ખાવાનું તો શું કહેવું!
મૂલં ફલં પયસ્તોયમુપભોજ્યં મુનીશ્વરૈઃ
મહાન ઋષિઓ માટે મૂળ, ફળ, દૂધ અને પાણી જ યોગ્ય માનવામાં આવે છે.
જ્વરિણાં લઙ્ઘનં શસ્તં ધાર્મિકાણામુપોષણમ્
જેનાં તાવ હોય તેમને ઉપવાસ કરવો શ્રેષ્ઠ છે; અને ધર્મી લોકો માટે ઉપવાસ પાળવો યોગ્ય છે.
જ્વરમધ્યે કૃતં પથ્યં નિધનાય પ્રકલ્પતે
તાવમાં જે યોગ્ય ખોરાક કહેવાય છે, તે પણ ખાધું તો મૃત્યુ તરફ લઈ જાય છે.
માગ્રહં કુરુ વામોરુ વ્રતભઙ્ગો ભવેન્મમ
સુંદર જાંઘવાળી, મને જોર ન કર; નહિંતર મારું વ્રત તૂટી જશે.
ન ચાન્યદ્રોચતે રાજન્વિના વૈ ભોજનં તવ
રાજા, તારા ભોજન સિવાય બીજું કશું મને ગમતું નથી.
ન ચ વેદેષુ દૃષ્ટો ઽયમુપવાસો હરેર્દિને
હરિના દિવસે ઉપવાસ કરવાનો નિયમ વેદોમાં ક્યાંય જોવા મળતો નથી.
વેદબાહ્ય કથં ધર્મં ભવાંશ્ચરિતુમિચ્છતિ
વેદની બહારના ધર્મને પાળવાની ઈચ્છા તને કેમ થાય છે?
ઉવાચ માનસે ક્રુદ્ધઃ પ્રહસન્નિવ ભૂપતે
રાજા, તેણે મનમાં ગુસ્સે થઈને પણ હસતાં હસતાં કહ્યું.
યજ્ઞકર્મક્રિયા વેદઃ સ્મૃતિર્વેદો ગૃહાશ્રમે
યજ્ઞ અને કર્મકાંડ વેદમાંથી છે; ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્મૃતિ એટલે વેદ સમાન છે.
પુરાણપુંરુષાજ્જાતં યથેદં જગદદ્ભુતમ્
જેમ આ અદ્ભુત જગત પુરાણના પ્રાચીન પુરુષમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે—
વેદાર્થાદધિકં મન્યે પુરાણાર્થં વરાનને
સુંદર ચહેરાવાળી, હું માનું છું કે પુરાણનો અર્થ વેદ કરતાં પણ મહાન છે.
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રહરિષ્યતિ
વેદને ઓછું સાંભળેલા માણસથી ડર લાગે છે; એ મને દંડ આપી શકે છે.
તિથિવૃદ્ધિક્ષયો વાપિ પર્વગ્રહવિનિર્ણયઃ
તિથિ વધે કે ઘટે, અને પર્વ કે ગ્રહયોગ નક્કી કરવું—
યન્ન દૃષ્ટં હિ વેદેષુ તત્સર્વં લક્ષ્યતે સ્મૃતૌ
વેદોમાં જે જોવા મળતું નથી, તે બધું સ્મૃતિમાં જોવા મળે છે.