નોદ્યમી સુખમાપ્નોતિ નાભાર્યઃ સંતતિં લભેત્
જે મહેનત કરતો નથી, તેને સુખ મળતું નથી; અને જેની પાસે પત્ની નથી, તેને સંતાન થતું નથી.
અપૃચ્છન્નૈવ જાનાતિ અગચ્છન્ન ક્વચિદ્વ્રજેત્
પછી પૂછ્યા વિના જ જાણે છે; ગયા વિના જ ક્યાંક પહોંચી જાય છે.
કસ્માદ્ભૂપાલ માં ત્યક્ત્વા ધર્માઙ્ગદગૃહે શુભે
હે રાજા, તમે મને ધર્માંગદના શુભ ઘરમાં કેમ છોડી દીધો?
વીક્ષ્યસે રાજ્યપદવીં સમર્થે તનયે વિભો
હે પ્રભુ, તમે તમારી કાબેલિયત ધરાવતી સંતાનમાં રાજગાદી જોઈ રહ્યા છો.
વ્રીડાન્વિતઃ પુત્રસમીપવર્તી પ્રોવાચ વાક્યં નૃપતિઃ પ્રિયાન્તામ્
પુત્રની પાસે ઊભેલા રાજા લજ્જિત થઈને, તેને આનંદ આપતું વચન બોલ્યા.
શ્રમાતુરસ્ય નિદ્રા મે પ્રવૃત્તા મુખદાયિની
મને થાકથી ઊંઘ આવી છે, જે મારે ચહેરા પર શાંતિ લાવે છે.
પૂજયસ્વ યથાન્યા મમેષા પત્ની પ્રિયા મમ
તમે એને પણ એ જ રીતે માન આપો, જેમ બીજાને આપો છો; એ મારી પ્રિય પત્ની છે.
નિર્વાતવાતસંયુક્તં સર્વર્તુસુખદાયકમ્
હલકી હવા સાથે મળીને એ બધાં ઋતુઓમાં આરામ આપે છે.
શયનં પ્રાપ્ય કષ્ટાત્તે અભાગ્યો હિ ધનં યથા
પથારી પર જઈને પણ તું દુઃખ પામે છે, જેમ દુર્ભાગ્યવાનને ધન મળ્યા પછી થાય છે.
યદ્વ્રવીષિ વચો દેવિ તત્કરોમિ ન સંશયઃ
હે દેવી, તમે જે કહેશો, એ હું કરીશ; એમાં કોઈ શંકા નથી.
મમોદ્વાહેન નિર્વિણ્ણાન્નિરાશાન્કામભોગયોઃ
મારા સાથે લગ્ન કરીને, તમે ઇચ્છાઓના આનંદથી નિરાશ અને ઉદાસ બની ગયા છો.
મૂર્ઘ્નિ કીલં કનિષ્ઠાખ્યં યો હિ રાજન્નિખાનયેત્
હે રાજા, જે કોઈ 'કનિષ્ઠા' નામની કીલ માથા પર મૂકે છે—
પતિવ્રતાશ્રુદગ્ધાયાઃ કા શાન્તિર્મે ભવિષ્યતિ
પતિવ્રતા સ્ત્રીના આંસુથી દાઝાયેલી હોય ત્યારે મને શાંતિ ક્યાંથી મળશે?
કિં પુનઃ પ્રાકૃતં ભૂપ ત્વાદૃશીં તથા
તો પછી, હે રાજા, તમારી જેવી સામાન્ય સ્ત્રીનું શું કહેવું?
તવ સ્નેહનિબદ્ધાઙ્ગી સંભોજયતિ ષડ્રસૈઃ
તમારા પ્રેમથી બંધાયેલી, એ તમને છ સ્વાદના ભોજનથી તૃપ્ત કરે છે.
એવંવિધા હિ શતશો નાર્યઃ સંતિ ગૃહે તવ
આવી સ્ત્રીઓ તો તમારા ઘરમાં સૈંકડો છે.
મોહિની વચનં શ્રુત્વા વ્રીડિતો હ્યભવન્નૃપઃ
મોહિનીના વચન સાંભળીને રાજા લજ્જિત થયા.
ઇઙ્ગિતજ્ઞઃ સુતો જ્ઞાત્વા દશાવસ્થાગતાં નૃપમ્
ઇશારો સમજતા પુત્રએ રાજાની સ્થિતિ સમજાઈ.
માતૃઃ સર્વાઃ સમાહૂય સંધ્યાવલિપુરોગમાઃ
માતાઓને, સંધ્યાવલિ આગળ રાખીને, બધાને બોલાવ્યા.
વિમોહિની મે જનની નવોઢા બ્રાહ્મણઃ સુતા
મારી માતા વિમોહિની નવી જ લગ્ન કરેલી છે અને બ્રાહ્મણની દીકરી છે.
આત્મના સહ ખેલાર્થં તન્મોદધ્વં સુહર્ષિતાઃ
તમે સૌએ આનંદથી, રમવા માટે, એમની સાથે મળીને એમને ખુશ કરવી જોઈએ.
કો હિ દીપયતે વહ્નિં સ્વદેહે દેહિનાં વર
હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, પોતાનાં શરીરમાં કોણ આગ લગાડે?
કસ્તરેત્સાગરં બદ્ધ્વા ગ્રીવાયાં દારુણાં શિલામ્
કોણ ગળામાં ભારે પથ્થર બાંધીને સમુદ્ર પાર કરે?
કો નિષીદતિ ધારાયાં ખઙ્ગસ્યા કાશભાસિનઃ
કોણ તેજસ્વી તલવારની ધાર પર બેઠો રહે?
સર્વસ્યાપિ પ્રદાનેન નૈતન્મનસિ વર્તતે
બધું દાન આપ્યા પછી પણ, આ વાત મનમાંથી જતી નથી.
કા દૃષ્ટ્યા દયિતં કાન્તં નિરીક્ષેદન્યયાહૃતમ્
કઈ સ્ત્રી પોતાના પ્રિયને, બીજાની સાથે જોઈ શકે?
આત્મપ્રાણસમં કાન્તમન્યસ્ત્રીકુચપીડનમ્
પોતાના જીવ જેટલા પ્રિય પતિને, બીજી સ્ત્રીની છાતી સાથે જોડાયેલું જોઈને—
સર્વેષામેવ દુઃખાનાં દુઃખમેતદનન્તકમ્
બધા દુઃખોમાંથી, આ દુઃખ કદી ન ખૂટે એવું છે.
વરં સર્વા મૃતાઃ પુત્ર યુગપન્માતરસ્તવ
પુત્ર, તારા માટે તો બધાજ માતાઓ એકસાથે મરી જાય એ સારું.
યદિ મે ન પિતુઃ સૌખ્યં કરિષ્યથ શુભાનનાઃ
જો તમે સૌ સુંદર મુખવાળી, મારા પિતાને સુખી ન કરો,