బుద్ధేర్ మోహః సమభవద్ అహంకారాద్ అభూన్ మదః ప్రమోదశ్ చాభవత్ కణ్ఠాన్ మృత్యుర్ లోచనతో ణ్ర్ప భరతః కరమధ్యాత్ తు బ్రహ్మసూనుర్ అభూత్ తతః
బుద్ధి నుండి మోహం, అహంకారం నుండి మదము, గొంతు నుండి ఆనందం, కళ్ల నుండి మరణం, ఓ భరతా, చేతి మధ్య నుంచి బ్రహ్మ కుమారుడు జన్మించాడు.
ఏతే నవ సుతా రాజన్ కన్యా చ దశమీ పునః అఙ్గజా ఇతి విఖ్యాతా దశమీ బ్రహ్మణః సుతా
ఓ రాజా! వీరు తొమ్మిది మంది కుమారులు, పది వదినిగా ఒక కుమార్తె కూడా ఉంది; ఆమెను అంగజ అని ప్రసిద్ధి, ఆమె బ్రహ్మకు పది వదినిగా పుట్టింది.
బుద్ధేర్ మోహః సమభవద్ ఇతి యత్ పరికీర్తితమ్ అహంకారః స్మృతః క్రోధో బుద్ధిర్ నామ కిమ్ ఉచ్యతే
బుద్ధి నుండి మోహం పుట్టిందని అంటారు; అహంకారం గుర్తించబడింది; కోపం, బుద్ధి అనే పేర్లకు అర్థం ఏమిటి అని ప్రశ్నించబడింది.
సత్త్వం రజస్ తమశ్ చైవ గుణత్రయమ్ ఉదాహృతమ్ సామ్యావస్థితిర్ ఏతేషాం ప్రకృతిః పరికీర్తితా
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు ప్రసిద్ధి; వీటి సమతా స్థితిని ప్రకృతి అని అంటారు.
కేచిత్ ప్రధానమ్ ఇత్య్ ఆహుర్ అవ్యక్తమ్ అపరే జగుః ఏతద్ ఏవ ప్రజాసృష్టిం కరోతి వికరోతి చ
కొంతమంది దీనిని ప్రధానమని, మరికొందరు అవ్యక్తమని అంటారు; ఇదే ప్రాణులను సృష్టించి, మార్పులు చేస్తుంది.
గుణేభ్యః క్షోభమాణేభ్యస్ త్రయో దేవా విజజ్ఞిరే ఏకా మూర్తిస్ త్రయో భాగా బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః
ఈ గుణాలు కలవరపడి ఉన్నప్పుడు మూడు దేవతలు పుట్టారు; ఒకే రూపం, మూడు భాగాలుగా బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు అవతరించారు.
సవికారాత్ ప్రధానాత్ తు మహత్ తత్త్వం ప్రజాయతే మహాన్ ఇతి యతః ఖ్యాతిర్ లోకానాం జాయతే సదా
మార్పు చెందిన ప్రధానంలో నుండి మహత్తత్త్వం పుట్టింది; అది ఎప్పుడూ 'మహత్తు'గా ప్రసిద్ధి, అన్ని లోకాలకు మూలంగా ఉంది.
అహంకారశ్ చ మహతో జాయతే మానవర్ధనః ఇన్ద్రియాణి తతః పఞ్చ వక్ష్యే బుద్ధివశాని తు ప్రాదుర్ భవన్తి చాన్యాని తథా కర్మవశాని తు
మహత్తత్త్వం నుండి అహంకారం పుట్టి, మానవులను పెంచుతుంది; దానిలో నుండి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, బుద్ధికి లోబడి ఉండేవి, అలాగే ఇతర కర్మేంద్రియాలు కూడా పుట్టాయి.
శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చ యథాక్రమమ్ పాయూపస్థం హస్తపాదం వాక్క చేన్ద్రియసంగ్రహః
వినికిడి, స్పర్శ, చూపు, రుచి, వాసన ఇలా వరుసగా ఐదు; విసర్జన, సంతానం, చేతులు, కాళ్లు, మాట ఇవే ఇంద్రియ సమాహారం.
శబ్దః స్పర్శశ్ చ రూపం చ రసో గన్ధశ్ చ పఞ్చమః ఉత్సర్గానన్దనాదానగత్యాలాపాశ్ చ తత్క్రియాః
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది వాసన; విసర్జన, ఆనందం, తీసుకోవడం, నడక, మాట్లాడటం వీటి చర్యలు.
మన ఏకాదశం తేషాం కర్మబుద్ధిగుణాన్వితమ్ ఇన్ద్రియావయవాః సూక్ష్మాస్ తస్య మూర్తిం మనీషిణః
ఇవి పదకొండవది మనస్సు, ఇది కార్యమూ, జ్ఞానమూ కలిగి ఉంటుంది. మనస్సు యొక్క భాగాలు సూక్ష్మేంద్రియాలు. వీటినే జ్ఞానులు మనస్సు రూపంగా చెబుతారు.
శ్రయన్తి యస్మాత్ తన్మాత్రాః శరీరం తేన సంస్మృతమ్ శరీరయోగాజ్ జీవో ఽపి శరీరీ గద్యతే బుధైః
సూక్ష్మభూతాలు ఇందులో నివసిస్తాయని దీనిని శరీరం అంటారు. శరీరంతో కలిసినప్పుడు జీవుడిని కూడా పండితులు శరీరధారి అంటారు.
మనః సృష్టిం వికురుతే చోద్యమానం సిసృక్షయా ఆకాశం శబ్దతన్మాత్రాద్ అభూచ్ ఛబ్దగుణాత్మకమ్
సృష్టిచేయాలనే కోరికతో మనస్సు సృష్టిని ఆరంభిస్తుంది. శబ్దసూక్ష్మభూతం నుండి ఆకాశం పుట్టింది, అది శబ్దగుణంతో ఉంటుంది.
ఆకాశవికృతేర్ వాయుః శబ్దస్పర్శగుణో ఽభవత్ వాయోశ్ చ స్పర్శతన్మాత్రాత్ తేజశ్ చావిర్ అభూత్ తతః
ఆకాశం మార్పుతో వాయువు పుట్టింది, అది శబ్దం, స్పర్శ అనే లక్షణాలు కలిగి ఉంది. వాయువు లోని స్పర్శసూక్ష్మభూతం నుండి అగ్ని పుట్టింది.
త్రిగుణం తద్వికారేణ తచ్ఛబ్దస్పర్శరూపవత్ తేజోవికారాద్ అభవద్ వారి రాజంశ్ చతుర్గుణమ్
అగ్ని మార్పుతో అది మూడు లక్షణాలు — శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — కలిగి ఉంది. అగ్ని మార్పుతో నీరు పుట్టింది, రాజా! అది నాలుగు లక్షణాలు కలిగి ఉంది.
రసతన్మాత్రసంభూతం ప్రాయో రసగుణాత్మకమ్ భూమిస్ తు గన్ధతన్మాత్రాద్ అభూత్ పఞ్చగుణాన్వితా
రుచి సూక్ష్మభూతం వల్ల నీరు పుట్టింది, అది ఎక్కువగా రుచి లక్షణంతో ఉంటుంది. భూమి మాత్రం గంధసూక్ష్మభూతం వల్ల పుట్టి, ఐదు లక్షణాలు కలిగి ఉంది.
ప్రాయో గన్ధగుణా సా తు బుద్ధిర్ ఏషా గరీయసీ ఏభిః సంపాదితం భుఙ్క్తే పురుషః పఞ్చవింశకః
భూమి ఎక్కువగా గంధ లక్షణంతో ఉంటుంది. ఇది గొప్పమైన బుద్ధి. ఇవన్నీ కలిపి ఇరవై ఐదవ పురుషుడు అనుభవిస్తాడు.
ఈశ్వరేచ్ఛావశః సో ఽపి జీవాత్మా కథ్యతే బుధైః ఏవం షడ్వింశకం ప్రోక్తం శరీరమ్ ఇహ మానవే
ఈ జీవాత్మ కూడా భగవంతుని సంకల్పానికి లోబడి ఉందని పండితులు చెబుతారు. ఇలా, మనిషి శరీరం ఇక్కడ ఇరవై ఆరు తత్త్వాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది.
సాంఖ్యం సంఖ్యాత్మకత్వాచ్ చ కపిలాదిభిర్ ఉచ్యతే ఏతత్ తత్త్వాత్మకం కృత్వా జగద్ వేధా అజీజనత్
ఇవి తత్త్వాలతో కూడినవిగా ఉండటం వల్ల కపిలుడు మొదలైనవారు దీనిని సాంఖ్యమని అంటారు. ఈ తత్త్వాలను స్థాపించి సృష్టికర్త జగత్తును సృష్టించాడు.
సావిత్రీం లోకసృష్ట్యర్థే హృది కృత్వా సమాస్థితః తతః సంజపతస్ తస్య భిత్వా దేహమ్ అకల్మషమ్
లోకాల సృష్టికోసం హృదయంలో సావిత్రిని స్థాపించి, ఆయన ధ్యానంలో లీనమయ్యాడు. ఆ తరువాత జపిస్తూ, తన పవిత్రమైన శరీరాన్ని దాటి,
స్త్రీరూపమ్ అర్ధమ్ అకరోద్ అర్ధం పురుషరూపవత్ శతరూపా చ సా ఖ్యాతా సావిత్రీ చ నిగద్యతే
తనలో సగాన్ని స్త్రీరూపంగా, మిగతా సగాన్ని పురుషరూపంగా చేసుకున్నాడు. ఆ స్త్రీ శతరూపగా ప్రసిద్ధి చెందింది, ఆమెను సావిత్రి అని కూడా అంటారు.
సరస్వత్య్ అథ గాయత్రీ బ్రహ్మాణీ చ పరన్తప తతః స్వదేహసంభూతామ్ ఆత్మజామ్ ఇత్య్ అకల్పయత్
ఓ శత్రునాశకా! ఆమె సరస్వతి, గాయత్రి, బ్రహ్మాణి కూడా. తరువాత, తన శరీరంలో పుట్టిన తన కుమార్తెగా ఆమెను భావించాడు.
దృష్ట్వా తాం వ్యథితస్ తావత్ కామబాణార్దితో విభుః అహో రూపమ్ అహో రూపమ్ ఇతి చాహ ప్రజాపతిః
ఆమెను చూసి ప్రభువు మనస్సు కలవరపడి, కామబాణాలతో బాధపడ్డాడు. 'అయ్యో! ఎంత అందం! ఎంత అందం!' అని ప్రజాపతి పలికాడు.
తతో వాసిష్ఠప్రముఖా భగినీమ్ ఇతి చుక్రుశుః బ్రహ్మా న కించిద్ దదృశే తన్ముఖాలోకనాద్ ఋతే
వశిష్ఠుడు మొదలైన వారు 'అక్కా!' అని పిలిచారు. కానీ బ్రహ్మ తన ముఖాన్ని తప్ప మరొకదాన్ని చూడలేదు.
అహో రూపమ్ అహో రూపమ్ ఇతి ప్రాహ పునః పునః తతః ప్రణామనమ్రాం తాం పునర్ ఏవాభ్యలోకయత్
మళ్లీ మళ్లీ 'అయ్యో! ఎంత అందం!' అని అన్నాడు. తరువాత, ఆమెకు నమస్కరిస్తూ మళ్లీ ఆమెను చూశాడు.
అథ ప్రదక్షిణం చక్రే సా పితుర్ వరవర్ణినీ పుత్రేభ్యో లజ్జితస్యాస్య తద్రూపాలోకనేచ్ఛయా
అప్పుడు, అద్భుతమైన వర్ణం కలిగిన ఆమె, తన కుమారుల ముందు సిగ్గుతో తన తండ్రి చుట్టూ తిరిగింది, ఆయన చూపు తప్పించుకోవాలనే కోరికతో.
ఆవిర్భూతం తత్రో వక్త్రం దక్షిణం పాణ్డుగణ్డవత్ విస్మయస్ఫురదోష్ఠం చ పాశ్చాత్యమ్ ఉదగాత్ తతః
అక్కడ, ఆయన కుడివైపు తెల్లని కండలు, ఆశ్చర్యంతో మెరిసే పెదవులు కలిగిన ముఖం కనిపించింది. పశ్చిమ దిశలో మరో ఆశ్చర్యంతో మెరిసే ముఖం పుట్టింది.
చతుర్థమ్ అభవత్ పశ్చాద్ వామం కామశరాతురమ్ తతో ఽన్యద్ అభవత్ తస్య కామాతురతయా తథా
వెన్నుకవైపు, ఎడమవైపు నాలుగవ ముఖం కామబాణాల వల్ల బాధపడుతూ పుట్టింది. తరువాత, అదే కోరికతో ఇంకొక ముఖం కూడా పుట్టింది.
ఉత్పతన్త్యాస్ తదాకారా ఆలోకనకుతూహలాత్ సృష్ట్యర్థం యత్ కృతం తేన తపః పరమదారుణమ్
ఆమె ఆ ఆకారాన్ని ధరించి పైకి లేచినప్పుడు, చూడాలనే ఆసక్తితో, సృష్టి కోసం అతను చేసిన తపస్సు చాలా కఠినంగా ఉండింది.
తత్ సర్వం నాశమ్ అగమత్ స్వసుతోపగమేచ్ఛయా తేనోర్ధ్వం వక్త్రమ్ అభవత్ పఞ్చమం తస్య ధీమతః ఆవిర్భవజ్జటాభిశ్ చ తద్ వక్త్రం చావృణోత్ ప్రభుః
అతడు తన కుమార్తెను చేరాలనే కోరికతో చేసిన ఆ తపస్సు అంతా నాశనమైంది. ఆ జ్ఞానవంతుడికి ఐదవ ముఖం పైవైపున కనిపించింది. అది బయటపడినప్పుడు ప్రభువు ఆ ముఖాన్ని జటలతో కప్పేశాడు.