ఋషిర్హింసాగతౌ ధాతుర్ విద్యా సత్యం తపః శ్రుతమ్ ఏష సన్నిలయో యస్మాద్ బ్రాహ్మణస్తుతతస్ త్వ్ ఋషిః
ఋషి హింసకు విరుద్ధంగా, విద్య, సత్యం, తపస్సు, శాస్త్రాల మూలం. ఇవన్నీ కలిసినందున బ్రాహ్మణుడు ప్రశంసించబడతాడు, అందువల్ల ఋషి కూడా.
నివృత్తిసమకాలాచ్చ బుద్ధ్యావ్యక్త ఋషిస్త్వయమ్ ఋషతే పరమం యస్మాత్ పరమర్షిస్తతః స్మృతః
ఉపసంహరణ సమయంలో, అవ్యక్తం బుద్ధి ద్వారా ఋషిగా మారుతుంది. అతడు పరమ స్థాయికి చేరినందున, పరమ ఋషిగా గుర్తించబడతాడు.
గత్యర్థాద్ ఋషతేర్ ధాతోర్ నామనిర్వృత్తికారణమ్ యస్మాదేష స్వయంభూతస్ తస్మాచ్చ ఋషితా మతా
చలనం సూచించే ధాతువు నుండి పేర్లు ఏర్పడతాయి. కానీ ఈయన తానే స్వయంగా పుట్టినవాడు కనుక, ఇతనిని ఋషి అని పిలుస్తారు.
సేశ్వరాః స్వయముద్భూతా బ్రహ్మణో మానసాః సుతాః నివర్తమానైస్తైర్బుద్ధ్యా మహాన్పరిగతః పరః
ఈశ్వరునితో పాటు బ్రహ్మకి మానసపుత్రులు తాము తామే ఉద్భవించారు. వారు తమ బుద్ధితో లోకాన్ని వదిలి, పరమమైన మహత్తును పొందారు.
యస్మాద్ దృశపరత్వేన సహ తస్మాన్మహర్షయః ఈశ్వరాణాం సుతాస్తేషాం మానసాశ్చౌరసాశ్చ వై
పరమమైన దృష్టితో కూడి ఉన్నందున వీరిని మహర్షులు అంటారు. వీరిలో ఈశ్వరుల కుమారులు మానసపుత్రులు, శరీర జన్యులు ఇద్దరు రకాలు.
ఋషిస్తస్మాత్పరత్వేన భూతాదిరృషయస్తతః ఋషిపుత్రా ఋషీకాస్తు మైథునాద్గర్భసమ్భవాః
అందువల్ల పరమునుండి ఋషులు పుట్టారు. వారినుండి భూతాది ఋషులు, వారికీ పుత్రులు అయిన ఋషికులు సంయోగం ద్వారా జన్మించారు.
పరత్వేన ఋషన్తే వై భూతాదీనృషికాస్తతః ఋషికాణాం సుతా యే తు విజ్ఞేయా ఋషిపుత్రకాః
పరముని వల్ల ఋషులు, వారినుండి భూతాది ఋషులు, వారినుండి ఋషికులు పుట్టారు. ఋషికుల కుమారులను ఋషిపుత్రకులు అని తెలుసుకోవాలి.
శ్రుత్వా ఋషం పరత్వేన శ్రుతాస్తస్మాచ్ఛ్రుతర్షయః అవ్యక్తాత్మా మహాత్మా వా-హంకారాత్మా తథైవ చ
పరమమైన ఋషిని వినినవారు శ్రుతర్షులు అంటారు. అవ్యక్తాత్మ, మహాత్మ, అహంకారాత్మ కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
భూతాత్మా చేన్ద్రియాత్మా చ తేషాం తజ్జ్ఞానముచ్యతే ఇత్యేవమృషిజాతిస్తు పఞ్చధా నామవిశ్రుతా
భూతాత్మ, ఇంద్రియాత్మ అనే జ్ఞానం కూడా ఉంది. ఇలా ఋషుల వంశం ఐదు పేర్లతో ప్రసిద్ధి చెందింది.
భృగుర్మరీచిరత్రిశ్చ అఙ్గిరాః పులహః క్రతుః మనుర్దక్షో వసిష్ఠశ్చ పులస్త్యశ్చాపి తే దశ
భృగు, మరీచి, అత్రి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, మనువు, దక్షుడు, వశిష్ఠుడు, పులస్త్యుడు — వీరు పదిమంది.
బ్రహ్మణో మానసా హ్యేతే ఉత్పన్నాః స్వయమీశ్వరాః పరత్వేనర్షయో యస్మాన్ మతాస్తస్మాన్మహర్షయః
ఈ పదిమంది బ్రహ్మ నుండి మానసపుత్రులుగా తాము తామే పుట్టిన ఈశ్వరులు. వీరు పరమ ఋషులు కావడం వల్ల మహర్షులు అని పిలవబడతారు.
ఈశ్వరాణాం సుతాస్త్వేషామ్ ఋషయస్తాన్నిబోధత కావ్యో బృహస్పతిశ్చైవ కశ్యపశ్చ్యవనస్తథా
ఈ ఈశ్వరుల కుమారులు ఋషులు. వారిని వినండి: కావ్యుడు, బృహస్పతి, కశ్యపుడు, చ్యవనుడు.
ఉతథ్యో వామదేవశ్చ అగస్త్యః కౌశికస్తథా కర్దమో వాలఖిల్యాశ్చ విశ్రవాః శక్తివర్ధనః
ఉతథ్యుడు, వామదేవుడు, అగస్త్యుడు, కౌశికుడు, కర్దముడు, వాలఖిల్యులు, విశ్రవుడు, శక్తివర్ధనుడు.
ఇత్యేతే ఋషయః ప్రోక్తాస్ తపసా ఋషితాం గతాః తేషాం పుత్రానృషీకాంస్తు గర్భోత్పన్నాన్నిబోధత
ఇలా తపస్సుతో ఋషిత్వాన్ని పొందిన ఋషులు వీరే. ఇప్పుడు వారికీ గర్భంలో పుట్టిన ఋషికులను వినండి.
వత్సరో నగ్నహూశ్ చైవ భరద్వాజశ్చ వీర్యవాన్ ఋషిర్దీర్ఘతమాశ్చైవ బృహద్వక్షాః శరద్వతః
వత్సరుడు, నాగ్నహూషుడు, పరాక్రమశాలి భరద్వాజుడు, దీర్ఘతమాసు, బృహద్వక్షుడు, శరద్వతుడు.
వాజిశ్రవాః సుచిన్తశ్చ శావశ్చ సపరాశరః శృఙ్గీ చ శఙ్ఖపాచ్ చైవ రాజా వైశ్రవణస్తథా
వాజిశ్రవుడు, సుచింతుడు, శావుడు, పరాశరుడు, శృంగీ, శంఖపా, రాజు వైశ్రవణుడు.
ఇత్యేతే ఋషికాః సర్వే సత్యేన ఋషితాం గతాః ఈశ్వరా ఋషయశ్చైవ ఋషీకా యే చ విశ్రుతాః
ఈ ఋషికులు అందరూ సత్యంతో ఋషిత్వాన్ని పొందారు. ఈశ్వరులు, ఋషులు, ప్రసిద్ధి చెందిన ఋషికులు.
ఏవం మన్త్రకృతః సర్వే కృత్స్నశశ్చ నిబోధత భృగుః కాశ్యపః ప్రచేతా దధీచో హ్యాత్మవానపి
ఇలా మంత్రాలను సృష్టించినవారిని పూర్తిగా వినండి: భృగు, కశ్యపుడు, ప్రచేత, ఆత్మవంతుడైన దధీచుడు.
ఊర్షో ఽథ జమదగ్నిశ్చ వేదః సారస్వతస్తథా ఆర్ష్టిషేణశ్చ్యవనశ్చ వీతహవ్యః సవేధసః
ఊర్షుడు, జమదగ్ని, వేదుడు, సారస్వతుడు, ఆర్ష్టిషేణుడు, చ్యవనుడు, వీతహవ్యుడు, సవేధసుడు.
వైన్యః పృథుర్దివోదాసో బ్రహ్మవాన్గృత్సశౌనకౌ ఏకోనవింశతిర్హ్యేతే భృగవో మన్త్రకృత్తమాః
వైన్యుడు, పృథువు, దివోదాసుడు, బ్రహ్మవంతుడు, గృత్సుడు, Shaunకుడు — వీరు పంతొమ్మిది మంది భృగువంశీయులు, మంత్రకర్తలలో శ్రేష్ఠులు.
అఙ్గిరాశ్చైవ త్రితశ్చ భరద్వాజో ఽథ లక్ష్మణః కృతవాచస్తథా గర్గః స్మృతిసంకృతిరేవ చ
అంగిరసు, త్రిత, భరద్వాజుడు, లక్ష్మణుడు, కృతవాచుడు, గర్గుడు, స్మృతి-సంకృతి అనే మహర్షులు ఉన్నారు.
గురువీతశ్చ మాన్ధాతా అమ్బరీషస్తథైవ చ యువనాశ్వః పురుకుత్సః స్వశ్రవస్తు సదస్యవాన్
గురువీతుడు, మాంధాత, అంబరీషుడు, యువనాశ్వుడు, పురుకుత్సుడు, స్వశ్రవసు, సదస్యవాన్ అనే వారు కూడా ఉన్నారు.
అజమీఢో ఽస్వహార్యశ్చ హ్య్ ఉత్కలః కవిరేవ చ పృషదశ్వో విరూపశ్చ కావ్యశ్చైవాథ ముద్గలః
అజమీఢుడు, అశ్వాహార్యుడు, ఉత్తకలుడు, కవి, పృషదశ్వుడు, విరూపుడు, కావ్యుడు, ముద్గలుడు అనే మహర్షులు ఉన్నారు.
ఉతథ్యశ్చ శరద్వాంశ్చ తథా వాజిశ్రవా అపి అపస్యౌషః సుచిత్తిశ్చ వామదేవస్తథైవ చ
ఉతథ్యుడు, శరద్వాన్, వాజిశ్రవ, అపస్యౌషుడు, సుచిత్తి, వామదేవుడు కూడా ఉన్నారు.
ఋషిజో బృహచ్ఛుక్లశ్చ ఋషిర్దీర్ఘతమా అపి కక్షీవాంశ్చ త్రయస్త్రింశత్ స్మృతా హ్యఙ్గిరసాం వరాః
ఋషిజుడు, బృహచ్చుక్లుడు, దీర్ఘతమా మహర్షి, కక్షీవాన్—మొత్తం ముప్పైమూడు మంది అంగిరస మహర్షులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు.
ఏతే మన్త్రకృతః సర్వే కాశ్యపాంస్తు నిబోధత కాశ్యపః సహవత్సారో నైధ్రువో నిత్య ఏవ చ
ఈ మహర్షులు అందరూ మంత్రకర్తలు. ఇప్పుడు కాశ్యపుల గురించి వినండి: కాశ్యపుడు, సహవత్సరుడు, నైధ్రువుడు, నిత్యుడు.
అసితో దేవలశ్చైవ షడేతే బ్రహ్మవాదినః అత్రిర్ అర్ధస్వనశ్చైవ శావాస్యో ఽథ గవిష్ఠిరః
అసితుడు, దేవళుడు—ఈ ఆరుగురు బ్రహ్మవాదులు. అత్రి, అర్ధస్వనుడు, శావాస్యుడు, గవిష్ఠిరుడు కూడా ఉన్నారు.
కర్ణకశ్చ ఋషిః సిద్ధస్ తథా పూర్వాతిథిశ్చ యః
కర్ణక మహర్షి, సిద్ధుడు, పూర్వాతిథి అనే ఋషులు కూడా ఉన్నారు.
ఇత్యేతే త్వత్రయః ప్రోక్తా మన్త్రకృత్షణ్మహర్షయః వసిష్ఠశ్చైవ శక్తిశ్చ తృతీయశ్చ పరాశరః
ఇలా ఈ ఆరు మంది మంత్రకర్త మహర్షులు చెప్పబడ్డారు. వసిష్ఠుడు, శక్తి, మూడవవాడు పరాశరుడు.
తతస్తు ఇన్ద్రప్రతిమః పఞ్చమస్తు భరద్వసుః షష్ఠస్తు మిత్రావరుణః సత్తమః కుణ్డినస్తథా
అంతట తరువాత ఇంద్రుని సమానంగా ఉన్న ఐదవవాడు భరద్వసు; ఆరవవాడు మిత్రావరుణుడు, ఏడవవాడు కుండినుడు.