విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త ఉచ్యతే ఇజ్యావేదాత్మకః శ్రౌతః స్మార్తో వర్ణాశ్రమాత్మకః ప్రత్యఙ్గాని ప్రవక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
వినడం ద్వారా శ్రౌత ధర్మం, జ్ఞాపకం ద్వారా స్మార్త ధర్మం తెలుసుకోవాలి. యజ్ఞమే శ్రౌత ధర్మానికి హృదయం; వర్ణాశ్రమ ధర్మమే స్మార్త ధర్మానికి హృదయం. ఇప్పుడు ధర్మానికి ఉపలక్షణాలు వివరించబోతున్నాను.
దృష్టానుభూతమర్థం చ యః పృష్టో న విగూహతే యథాభూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
ఎవరైనా అడిగితే, చూసింది లేదా అనుభవించినదాన్ని దాచకుండా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడు—అతని మాటే సత్యానికి గుర్తు.
బ్రహ్మచర్యం తపో మౌనం నిరాహారత్వమేవ చ ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం తు దురాసదమ్
బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మౌనం, ఉపవాసం—ఇవి తపస్సు యొక్క రూపాలు; ఇవి చాలా కఠినమైనవి, సాధించడానికి కష్టం.
పశూనాం ద్రవ్యహవిషామ్ ఋక్సామయజుషాం తథా ఋత్విజాం దక్షిణాయాశ్చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
పశువులు, వస్తువులు, హవిస్సులు, ఋగ్వేద, సామవేద, యజుర్వేద మంత్రాలు, ఋత్వికులు, దక్షిణ—ఇవి అన్నీ కలిసినపుడే యజ్ఞం అంటారు.
ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యో హితాయ శుభాయ చ వర్తతే సతతం హృష్టః క్రియా శ్రేష్ఠా దయా స్మృతా
తనను చూసుకున్నట్టు అన్ని జీవులకూ ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా మేలుకోసం, శుభం కోసం ప్రవర్తించేవాడు—అతని దయే ఉత్తమమైన క్రియగా గుర్తించబడింది.
ఆక్రుష్టో ఽభిహతో యస్తు నాక్రోశేత్ప్రహరేదపి అదుష్టో వాఙ్మనఃకాయైస్ తితిక్షుః సా క్షమా స్మృతా
ఎవరైనా దూషించినా, కొట్టినా, తిరిగి దూషించని, కొట్టని, మాట, మనస్సు, శరీరం ద్వారా ఎవరినీ హింసించని, సహించేవాడు—అతని క్షమనే గుర్తించబడింది.
స్వామినా రక్ష్యమాణానామ్ ఉత్సృష్టానాం చ సమ్భ్రమే పరస్వానామ్ అనాదానమ్ అలోభ ఇతి సంజ్ఞితమ్
యజమానుడు కాపాడుతున్నదైనా, గానీ యజమానుడు గమనించకుండా వదిలిపెట్టినదైనా, ఇతరుల ఆస్తిని తగలకపోవడాన్ని 'లోభం లేని మనసు' అంటారు.
మైథునస్యాసమాచారో జల్పనాచ్చిన్తనాత్తథా నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం చ తదేతచ్ఛమలక్షణమ్
శరీర సంబంధానికి దూరంగా ఉండటం, దాని గురించి మాట్లాడకపోవడం, ఆలోచించకపోవడం, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించడం — ఇవే పవిత్రత లక్షణాలు.
ఆత్మార్థే వా పరార్థే వా ఇన్ద్రియాణీహ యస్య వై విషయే న ప్రవర్తన్తే దమస్యైతత్తు లక్షణమ్
తనకోసం గానీ, ఇతరుల కోసమో గానీ, ఇంద్రియాలు విషయాలలో లీనమవకుండా ఉండటం — ఇదే దమము లక్షణం.
పఞ్చాత్మకే యో విషయే కారణే చాష్టలక్షణే న క్రుధ్యేత ప్రతిహతః స జితాత్మా భవిష్యతి
ఐదు భాగాలైన విషయాల్లో లేదా ఎనిమిది కారణాల్లో ఎవరైనా అడ్డుపడ్డా కోపపడకుండా ఉండేవాడు తనను తాను జయించుకున్నవాడవుతాడు.
యద్యదిష్టతమం ద్రవ్యం న్యాయేనైవాగతం చ యత్ తత్తద్గుణవతే దేయమ్ ఇత్యేతద్దానలక్షణమ్
ఎంత ప్రీతికరమైన వస్తువైనా న్యాయంగా సంపాదించినదైతే, దానికి యోగ్యుడైనవారికి దానం చేయడం — ఇదే దాన లక్షణం.
శ్రుతిస్మృతిభ్యాం విహితో ధర్మో వర్ణాశ్రమాత్మకః శిష్టాచారప్రవృద్ధశ్చ ధర్మో ఽయం సాధుసంమతః
వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన విధంగా, వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని, మంచి వారి ఆచరణతో స్థిరమైన ధర్మాన్ని, సద్గుణులు సమ్మతించేవారే ధర్మంగా గుర్తిస్తారు.
అప్రద్వేషో హ్యనిష్టేషు ఇష్టం వై నాభినన్దతి ప్రీతితాపవిషాదానాం వినివృత్తిర్ విరక్తతా
ఇష్టంలేని విషయాల్లో ద్వేషం లేకపోవడం, ఇష్టమైన వాటిలో ఆనందించకపోవడం, సంతోషం, బాధ, విచారం లాంటి వాటి నుంచి దూరంగా ఉండటం — ఇదే విరక్తి.
సంన్యాసః కర్మణాం న్యాసః కృతానామకృతైః సహ కుశలాకుశలాభ్యాం తు ప్రహాణం న్యాస ఉచ్యతే
పనులను, చేసినవాటిని కానివాటిని, మంచివాటిని చెడ్డవాటిని — అన్నిటినీ వదిలిపెట్టడమే సంయాసం అంటారు.
అవ్యక్తాదివిశేషాన్తవ్ ఇకారే ఽస్మిన్నివర్తతే చేతనాచేతనం జ్ఞాత్వా జ్ఞానే జ్ఞానీ స ఉచ్యతే
అవ్యక్తం నుంచి విశేషం వరకు, చైతన్యం, అచేతనాన్ని తెలుసుకొని, మార్పులను వదిలిపెట్టేవాడు — అతడే నిజమైన జ్ఞానిని.
ప్రత్యఙ్గాని తు ధర్మస్య చేత్యేతల్లక్షణం స్మృతమ్ ఋషిభిర్ధర్మతత్త్వజ్ఞైః పూర్వైః స్వాయమ్భువే ఽన్తరే
ధర్మానికి ఉపాంగాలు ఇవే అని, ధర్మతత్వాన్ని తెలిసిన పురాతన ఋషులు, స్వాయంభువమంతరంలో గుర్తించారు.
అత్ర వో వర్ణయిష్యామి విధిం మన్వన్తరస్య తు తథైవ చాతుర్హోత్రస్య చాతుర్వర్ణ్యస్య చైవ హి
ఇప్పుడు నేను మన్వంతరానికి సంబంధించిన నియమాన్ని, అలాగే చతుర్హోత్రం, చతుర్వర్ణం గురించి కూడా వివరించబోతున్నాను.
ప్రతిమన్వన్తరం చైవ శ్రుతిరన్యా విధీయతే ఋచో యజూంషి సామాని యథావత్ప్రతిదైవతమ్
ప్రతి మన్వంతరంలో వేర్వేరు వేదాలు ఏర్పడతాయి — ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం — అవన్నీ ఆయా దేవతలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి.
విధిస్తోత్రం తథా హౌత్రం పూర్వవత్సమ్ప్రవర్తతే ద్రవ్యస్తోత్రం గుణస్తోత్రం కర్మస్తోత్రం తథైవ చ
విధిగా చెప్పిన స్తోత్రాలు, హోత్ర కర్మలు, మునుపటిలాగే కొనసాగుతాయి. ద్రవ్యానికి, గుణానికి, కర్మకు సంబంధించిన స్తోత్రాలు కూడా అలాగే ఉంటాయి.
తథైవాభిజనస్తోత్రం స్తోత్రమేవం చతుర్విధమ్ మన్వన్తరేషు సర్వేషు యథా భేదా భవన్తి హి
అలాగే వంశానికి సంబంధించిన స్తోత్రాలు కూడా ఉంటాయి. ఇలా మన్వంతరాల్లో నాలుగు విధాలైన స్తోత్రాలు ఉంటాయి, అవి కాలానుగుణంగా మారుతాయి.
ప్రవర్తయన్తి తేషాం వై బ్రహ్మస్తోత్రం పునః పునః ఏవం మన్త్రగుణానాం తు సముత్పత్తిశ్చతుర్విధా
వారు బ్రహ్మ స్తోత్రాన్ని పదే పదే ఆచరిస్తారు. అలాగే మంత్రాల గుణాలకు నాలుగు విధాలుగా ఆది ఉంటుంది.
అథర్వఋగ్యజుఃసామ్నాం వేదేష్విహ పృథక్పృథక్ ఋషీణాం తప్యతాం తేషాం తపః పరమదుశ్చరమ్
అథర్వణ, ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాల్లో వేర్వేరుగా ఋషుల తపస్సు — చాలా కఠినమైనది — జరుగుతుంది.
మన్త్రాః ప్రాదుర్భవన్త్యాదౌ పూర్వమన్వన్తరస్య హ అసంతోషాద్భయాద్దుఃఖాన్ మోహాచ్ఛోకాచ్చ పఞ్చధా
ప్రతి మన్వంతర ప్రారంభంలో మంత్రాలు ఐదు విధాలుగా ప్రబలుతాయి — అసంతృప్తి, భయం, దుఃఖం, మోహం, శోకం వల్ల.
ఋషీణాం తారకా యేన లక్షణేన యదృచ్ఛయా ఋషీణాం యాదృశత్వం హి తద్వక్ష్యామీహ లక్షణమ్
ఋషుల నక్షత్రాల లక్షణం, ఋషుల స్వభావం ఎలా ఉంటుందో, ఇప్పుడు నేను వివరంగా చెబుతాను.
అతీతానాగతానాం చ పఞ్చధా హ్యార్షకం స్మృతమ్ తథా ఋషీణాం వక్ష్యామి ఆర్షస్యేహ సముద్భవమ్
గతకాలంలోనూ, రాబోయే కాలంలోనూ, ఋషుల సంప్రదాయం ఐదు విధాలుగా గుర్తించబడింది. ఇప్పుడు నేను ఇక్కడ ఆ ఋషుల సంప్రదాయం ఎలా ఉద్భవించిందో వివరంగా చెబుతాను.
గుణసామ్యేన వర్తన్తే సర్వసంప్రలయే తదా అవిభాగేన దేవానామ్ అనిర్దేశ్యే తమోమయే
ప్రళయ సమయములో అన్నీ లక్షణాలలో సమానంగా ఉంటాయి. అప్పుడు దేవతలందరిలో భేదం లేకుండా, వివరించలేని అంధకారంతో కూడిన స్థితిలో ఉంటారు.
అబుద్ధిపూర్వకం తద్వై చేతనార్థం ప్రవర్తతే తేనార్షం బుద్ధిపూర్వం తు చేతనేనాప్యధిష్ఠితమ్
అది ముందుగా బుద్ధి లేకుండా, చైతన్యానికి కోసం ప్రారంభమవుతుంది. అందువల్ల ఋషుల సంప్రదాయం బుద్ధితో ఏర్పడింది, అలాగే చైతన్యంతో నడిపించబడుతుంది.
ప్రవర్తతే తథా తే తు యథా మత్స్యోదకావుభౌ చేతనాధికృతం సర్వం ప్రావర్తత గుణాత్మకమ్ కార్యకారణభావేన తథా తస్య ప్రవర్తతే
అవి చేపలు నీటిలో ఎలా కలిసి కదులుతాయో అలా జరుగుతాయి. అన్నీ చైతన్యంతో నడిపించబడుతూ, లక్షణాలుగా, కారణం-ఫలితంగా ప్రవర్తిస్తాయి.
విషయో విషయిత్వం చ తదా హ్యర్థపదాత్మకౌ కాలేన ప్రాపణీయేన భేదాశ్చ కారణాత్మకాః
విషయం, విషయిత్వం అప్పుడు అర్థం, పదంతో కూడి ఉంటాయి. కాలం ద్వారా, సాధనకు దారి తీసే కారణాలవల్ల భేదాలు ఏర్పడతాయి.
సాంసిద్ధికాస్తదా వృత్తాః క్రమేణ మహదాదయః మహతో ఽసావహంకారస్ తస్మాద్భూతేన్ద్రియాణి చ
ఆ సమయంలో సహజంగా మహత్తత్త్వం మొదలైనవి క్రమంగా ఉద్భవిస్తాయి. మహత్తత్త్వం నుండి అహంకారం, దానివల్ల భూతాలు, ఇంద్రియాలు పుట్టుకొస్తాయి.