ధర్మజ్ఞైర్విహితో ధర్మః శ్రౌతస్మార్తో ద్విజాతిభిః దారాగ్నిహోత్రసమ్బన్ధమ్ ఇజ్యా శ్రౌతస్య లక్షణమ్
ధర్మాన్ని తెలిసిన వారు నిర్ణయించిన ధర్మాన్ని ద్విజులు పాటిస్తారు; అది భార్య, అగ్నిహోత్రం, యజ్ఞంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
స్మార్తో వర్ణాశ్రమాచారో యమైశ్చ నియమైర్యుతః పూర్వేభ్యో వేదయిత్వేహ శ్రౌతం సప్తర్షయో ఽబ్రువన్
స్మృతి ఆధారంగా వచ్చే ఆచారం అంటే వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని, నియమాలు, నియతాలు కలిపి ఉండటం. పురాతన ఋషులు వేదాలను తెలుసుకుని ఈ శ్రౌత ధర్మాన్ని ప్రకటించారు.
ఋచో యజూంషి సామాని బ్రహ్మణో ఽఙ్గాని వై శ్రుతిః మన్వన్తరస్యాతీతస్య స్మృత్వా తన్మనురబ్రవీత్
ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం—ఇవి బ్రహ్మ యొక్క అవయవాలుగా, శ్రుతిగా చెప్పబడ్డాయి. గత మన్వంతరాన్ని గుర్తు చేసుకుని మనువు ఇలా చెప్పాడు.
తస్మాత్స్మార్తః సూతో ధర్మో వర్ణాశ్రమవిభాగశః ఏవం వై ద్వివిధో ధర్మః శిష్టాచారః స ఉచ్యతే
కాబట్టి, స్మృతి ఆధారంగా వచ్చే ధర్మం వర్ణాశ్రమాల ప్రకారం విభజించబడింది. ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది; పండితుల ఆచారమే దీనికి పేరు.
శిషేర్ ధాతోశ్చ నిష్ఠాన్తాచ్ ఛిష్టశబ్దం ప్రచక్షతే మన్వన్తరేషు యే శిష్టా ఇహ తిష్ఠన్తి ధార్మికాః
‘శిష్’ అనే ధాతువు నుండి ‘శిష్ట’ అనే పదం వచ్చింది; ప్రతి యుగంలో ధర్మాన్ని తెలిసిన, మంచి వారు ఇక్కడ ఉంటారు.
మనుః సప్తర్షయశ్చైవ లోకసంతానకారిణః తిష్ఠన్తీహ చ ధర్మార్థం తాఞ్ఛిష్టాన్సమ్ప్రచక్షతే
మనువు, సప్తర్షులు—ఇవాళ ప్రపంచాన్ని కాపాడే వారు—ధర్మాన్ని నిలబెట్టేందుకు ఇక్కడ ఉంటారు; వీరే శిష్టులు అని పిలవబడతారు.
తైః శిష్టైశ్చలితో ధర్మః స్థాప్యతే వై యుగే యుగే త్రయీ వార్త్తా దణ్డనీతిః ప్రజావర్ణాశ్రమేప్సయా
శిష్టులు ధర్మం తప్పిపోయినప్పుడు, ప్రతి యుగంలో దాన్ని తిరిగి స్థాపిస్తారు; మూడు వేదాలు, వ్యవసాయం, శిక్షణ—ఇవి ప్రజలు వర్ణాశ్రమాల ప్రకారం కోరినట్లు కొనసాగుతాయి.
శిష్టైరాచర్యతే యస్మాత్ పునశ్చైవ మనుక్షయే పూర్వైఃపూర్వైర్మతత్వాచ్చ శిష్టాచారః స శాశ్వతః
శిష్టులు ఆచరించేది కాబట్టి, మనువు ముగిసిన తర్వాత కూడా, తరతరాల వారీగా అదే స్థాపించబడుతుంది. అందుకే శిష్టుల ఆచారం శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
దానం సత్యం తపో లోకో విద్యేజ్యా పూజనం దమః అష్టౌ తాని చరిత్రాణి శిష్టాచారస్య లక్షణమ్
దానం, సత్యం, తపస్సు, సేవ, విద్య, పూజ, ఆత్మనిగ్రహం—ఈ ఎనిమిది లక్షణాలు శిష్టుల ఆచారానికి గుర్తుగా చెప్పబడ్డాయి.
శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయశ్చ హ మన్వన్తరేషు సర్వేషు శిష్టాచారస్తతః స్మృతః
మనువు, సప్తర్షులు ఈ ఆచారాన్ని అన్ని యుగాల్లో పాటించేవారు కాబట్టి, శిష్టుల ఆచారం అని గుర్తించబడింది.
విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త ఉచ్యతే ఇజ్యావేదాత్మకః శ్రౌతః స్మార్తో వర్ణాశ్రమాత్మకః ప్రత్యఙ్గాని ప్రవక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
వినడం ద్వారా శ్రౌత ధర్మం, జ్ఞాపకం ద్వారా స్మార్త ధర్మం తెలుసుకోవాలి. యజ్ఞమే శ్రౌత ధర్మానికి హృదయం; వర్ణాశ్రమ ధర్మమే స్మార్త ధర్మానికి హృదయం. ఇప్పుడు ధర్మానికి ఉపలక్షణాలు వివరించబోతున్నాను.
దృష్టానుభూతమర్థం చ యః పృష్టో న విగూహతే యథాభూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
ఎవరైనా అడిగితే, చూసింది లేదా అనుభవించినదాన్ని దాచకుండా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడు—అతని మాటే సత్యానికి గుర్తు.
బ్రహ్మచర్యం తపో మౌనం నిరాహారత్వమేవ చ ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం తు దురాసదమ్
బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మౌనం, ఉపవాసం—ఇవి తపస్సు యొక్క రూపాలు; ఇవి చాలా కఠినమైనవి, సాధించడానికి కష్టం.
పశూనాం ద్రవ్యహవిషామ్ ఋక్సామయజుషాం తథా ఋత్విజాం దక్షిణాయాశ్చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
పశువులు, వస్తువులు, హవిస్సులు, ఋగ్వేద, సామవేద, యజుర్వేద మంత్రాలు, ఋత్వికులు, దక్షిణ—ఇవి అన్నీ కలిసినపుడే యజ్ఞం అంటారు.
ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యో హితాయ శుభాయ చ వర్తతే సతతం హృష్టః క్రియా శ్రేష్ఠా దయా స్మృతా
తనను చూసుకున్నట్టు అన్ని జీవులకూ ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా మేలుకోసం, శుభం కోసం ప్రవర్తించేవాడు—అతని దయే ఉత్తమమైన క్రియగా గుర్తించబడింది.
ఆక్రుష్టో ఽభిహతో యస్తు నాక్రోశేత్ప్రహరేదపి అదుష్టో వాఙ్మనఃకాయైస్ తితిక్షుః సా క్షమా స్మృతా
ఎవరైనా దూషించినా, కొట్టినా, తిరిగి దూషించని, కొట్టని, మాట, మనస్సు, శరీరం ద్వారా ఎవరినీ హింసించని, సహించేవాడు—అతని క్షమనే గుర్తించబడింది.
స్వామినా రక్ష్యమాణానామ్ ఉత్సృష్టానాం చ సమ్భ్రమే పరస్వానామ్ అనాదానమ్ అలోభ ఇతి సంజ్ఞితమ్
యజమానుడు కాపాడుతున్నదైనా, గానీ యజమానుడు గమనించకుండా వదిలిపెట్టినదైనా, ఇతరుల ఆస్తిని తగలకపోవడాన్ని 'లోభం లేని మనసు' అంటారు.
మైథునస్యాసమాచారో జల్పనాచ్చిన్తనాత్తథా నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం చ తదేతచ్ఛమలక్షణమ్
శరీర సంబంధానికి దూరంగా ఉండటం, దాని గురించి మాట్లాడకపోవడం, ఆలోచించకపోవడం, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించడం — ఇవే పవిత్రత లక్షణాలు.
ఆత్మార్థే వా పరార్థే వా ఇన్ద్రియాణీహ యస్య వై విషయే న ప్రవర్తన్తే దమస్యైతత్తు లక్షణమ్
తనకోసం గానీ, ఇతరుల కోసమో గానీ, ఇంద్రియాలు విషయాలలో లీనమవకుండా ఉండటం — ఇదే దమము లక్షణం.
పఞ్చాత్మకే యో విషయే కారణే చాష్టలక్షణే న క్రుధ్యేత ప్రతిహతః స జితాత్మా భవిష్యతి
ఐదు భాగాలైన విషయాల్లో లేదా ఎనిమిది కారణాల్లో ఎవరైనా అడ్డుపడ్డా కోపపడకుండా ఉండేవాడు తనను తాను జయించుకున్నవాడవుతాడు.
యద్యదిష్టతమం ద్రవ్యం న్యాయేనైవాగతం చ యత్ తత్తద్గుణవతే దేయమ్ ఇత్యేతద్దానలక్షణమ్
ఎంత ప్రీతికరమైన వస్తువైనా న్యాయంగా సంపాదించినదైతే, దానికి యోగ్యుడైనవారికి దానం చేయడం — ఇదే దాన లక్షణం.
శ్రుతిస్మృతిభ్యాం విహితో ధర్మో వర్ణాశ్రమాత్మకః శిష్టాచారప్రవృద్ధశ్చ ధర్మో ఽయం సాధుసంమతః
వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన విధంగా, వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని, మంచి వారి ఆచరణతో స్థిరమైన ధర్మాన్ని, సద్గుణులు సమ్మతించేవారే ధర్మంగా గుర్తిస్తారు.
అప్రద్వేషో హ్యనిష్టేషు ఇష్టం వై నాభినన్దతి ప్రీతితాపవిషాదానాం వినివృత్తిర్ విరక్తతా
ఇష్టంలేని విషయాల్లో ద్వేషం లేకపోవడం, ఇష్టమైన వాటిలో ఆనందించకపోవడం, సంతోషం, బాధ, విచారం లాంటి వాటి నుంచి దూరంగా ఉండటం — ఇదే విరక్తి.
సంన్యాసః కర్మణాం న్యాసః కృతానామకృతైః సహ కుశలాకుశలాభ్యాం తు ప్రహాణం న్యాస ఉచ్యతే
పనులను, చేసినవాటిని కానివాటిని, మంచివాటిని చెడ్డవాటిని — అన్నిటినీ వదిలిపెట్టడమే సంయాసం అంటారు.
అవ్యక్తాదివిశేషాన్తవ్ ఇకారే ఽస్మిన్నివర్తతే చేతనాచేతనం జ్ఞాత్వా జ్ఞానే జ్ఞానీ స ఉచ్యతే
అవ్యక్తం నుంచి విశేషం వరకు, చైతన్యం, అచేతనాన్ని తెలుసుకొని, మార్పులను వదిలిపెట్టేవాడు — అతడే నిజమైన జ్ఞానిని.
ప్రత్యఙ్గాని తు ధర్మస్య చేత్యేతల్లక్షణం స్మృతమ్ ఋషిభిర్ధర్మతత్త్వజ్ఞైః పూర్వైః స్వాయమ్భువే ఽన్తరే
ధర్మానికి ఉపాంగాలు ఇవే అని, ధర్మతత్వాన్ని తెలిసిన పురాతన ఋషులు, స్వాయంభువమంతరంలో గుర్తించారు.
అత్ర వో వర్ణయిష్యామి విధిం మన్వన్తరస్య తు తథైవ చాతుర్హోత్రస్య చాతుర్వర్ణ్యస్య చైవ హి
ఇప్పుడు నేను మన్వంతరానికి సంబంధించిన నియమాన్ని, అలాగే చతుర్హోత్రం, చతుర్వర్ణం గురించి కూడా వివరించబోతున్నాను.
ప్రతిమన్వన్తరం చైవ శ్రుతిరన్యా విధీయతే ఋచో యజూంషి సామాని యథావత్ప్రతిదైవతమ్
ప్రతి మన్వంతరంలో వేర్వేరు వేదాలు ఏర్పడతాయి — ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం — అవన్నీ ఆయా దేవతలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి.
విధిస్తోత్రం తథా హౌత్రం పూర్వవత్సమ్ప్రవర్తతే ద్రవ్యస్తోత్రం గుణస్తోత్రం కర్మస్తోత్రం తథైవ చ
విధిగా చెప్పిన స్తోత్రాలు, హోత్ర కర్మలు, మునుపటిలాగే కొనసాగుతాయి. ద్రవ్యానికి, గుణానికి, కర్మకు సంబంధించిన స్తోత్రాలు కూడా అలాగే ఉంటాయి.
తథైవాభిజనస్తోత్రం స్తోత్రమేవం చతుర్విధమ్ మన్వన్తరేషు సర్వేషు యథా భేదా భవన్తి హి
అలాగే వంశానికి సంబంధించిన స్తోత్రాలు కూడా ఉంటాయి. ఇలా మన్వంతరాల్లో నాలుగు విధాలైన స్తోత్రాలు ఉంటాయి, అవి కాలానుగుణంగా మారుతాయి.