అథ శిష్టాన్ప్రవక్ష్యామి సాధూనథ తతశ్చ వై బ్రాహ్మణాః శ్రుతిశబ్దాశ్చ దేవానాం పశుమూర్తయః సంయుజ్య బ్రహ్మణా హ్యన్తస్ తేన సన్తః ప్రచక్షతే
ఇప్పుడు మిగతావారిని, సద్గుణులనూ, తరువాత బ్రాహ్మణులను, వేదవాక్యాలను చెబుతాను. ఇవన్నీ దేవతలలోని జంతు రూపాలుగా బ్రహ్మలో కలిసినవిగా సద్గుణులు చెబుతారు.
సామాన్యేషు చ ధర్మేషు తథా వైశిషికేషు చ బ్రహ్మక్షత్రవిశో యుక్తాః శ్రౌతస్మార్తేన కర్మణా
సాధారణమైన ధర్మాల్లోనూ, ప్రత్యేకమైన ధర్మాల్లోనూ, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు వేద, స్మృతి ప్రకారం కర్మలు చేస్తారు.
వర్ణాశ్రమేషు యుక్తస్య సుఖోదర్కస్య స్వర్గతౌ శ్రౌతస్మార్తో హి యో ధర్మో జ్ఞానధర్మః స ఉచ్యతే
వర్ణాశ్రమ ధర్మంలో స్థిరంగా ఉండేవారికి, ఆనందంగా స్వర్గాన్ని పొందే వారికి వేద, స్మృతి ప్రకారం చేసే ధర్మమే జ్ఞానధర్మం అంటారు.
దివ్యానాం సాధనాత్సాధుర్ బ్రహ్మచారీ గురోర్హితః కారణాత్సాధనాచ్చైవ గృహస్థః సాధురుచ్యతే
దివ్యమైన మార్గాన్ని అనుసరించేవాడు సద్గుణుడు. గురువుకు సేవ చేసే బ్రహ్మచారి సద్గుణుడు. గృహస్థుడు కూడా తన కర్తవ్యాన్ని, మార్గాన్ని అనుసరించి సద్గుణుడవుతాడు.
తపసశ్చ తథారణ్యే సాధుర్వైఖానసః స్మృతః యతమానో యతిః సాధుః స్మృతో యోగస్య సాధనాత్
అలాగే, అరణ్యంలో తపస్సు చేసే వైఖానసుడు సద్గుణుడిగా గుర్తించబడతాడు. యోగ సాధనలో నిమగ్నమై యత్నించే యతి కూడా సద్గుణుడని అంటారు.
ధర్మో ధర్మగతిః ప్రోక్తః శబ్దో హ్యేష క్రియాత్మకః కుశలాకుశలౌ చైవ ధర్మాధర్మౌ బ్రవీత్ప్రభుః
ధర్మం అనేది సత్కార్యాల మార్గం. ఈ పదం కార్యంతో కూడినది. ప్రభువు శుభకర్మలను ధర్మంగా, అశుభకర్మలను అధర్మంగా ప్రకటిస్తాడు.
అథ దేవాశ్చ పితర ఋషయశ్చైవ మానుషాః అయం ధర్మో హ్యయం నేతి బ్రువతే మౌనమూర్తినా
దేవతలు, పితృదేవతలు, ఋషులు, మనుషులు — వీరు 'ఇది ధర్మం, ఇది కాదు' అని మౌనంగా సూచిస్తారు.
ధర్మేతి ధారణే ధాతుర్ మహత్త్వే చైవ ఉచ్యతే ఆధారణే మహత్త్వే వా ధర్మః స తు నిరుచ్యతే
ధర్మం అనే పదంలో 'ధృ' అనే ధాతువు ఆధారంగా ఉండటం, గొప్పదనాన్ని సూచిస్తుంది. అందువల్ల, ధర్మం అనేది ఆధారంగా ఉండడమో, గొప్పదనమో అని వివరించబడింది.
తత్రేష్టప్రాపకో ధర్మ ఆచార్యైరుపదిశ్యతే అధర్మశ్చానిష్టఫల ఆచార్యైర్నోపదిశ్యతే
అక్కడ మంచి ఫలితాలు కలిగించే ధర్మాన్ని గురువులు బోధిస్తారు; చెడు ఫలితాలు కలిగించే అధర్మాన్ని వారు బోధించరు.
వృద్ధాశ్చాలోలుపాశ్చైవ ఆత్మవన్తో హ్యదామ్భికాః సమ్యగ్వినీతా మృదవస్ తానాచార్యాన్ప్రచక్షతే
పెద్దలు, లోభం లేని వారు, ఆత్మనిగ్రహం ఉన్నవారు, మాయ లేని వారు, సరిగ్గా శిక్షణ పొందినవారు, మృదువైన వారు—ఇలాంటి వారిని గురువులుగా గుర్తిస్తారు.
ధర్మజ్ఞైర్విహితో ధర్మః శ్రౌతస్మార్తో ద్విజాతిభిః దారాగ్నిహోత్రసమ్బన్ధమ్ ఇజ్యా శ్రౌతస్య లక్షణమ్
ధర్మాన్ని తెలిసిన వారు నిర్ణయించిన ధర్మాన్ని ద్విజులు పాటిస్తారు; అది భార్య, అగ్నిహోత్రం, యజ్ఞంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
స్మార్తో వర్ణాశ్రమాచారో యమైశ్చ నియమైర్యుతః పూర్వేభ్యో వేదయిత్వేహ శ్రౌతం సప్తర్షయో ఽబ్రువన్
స్మృతి ఆధారంగా వచ్చే ఆచారం అంటే వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని, నియమాలు, నియతాలు కలిపి ఉండటం. పురాతన ఋషులు వేదాలను తెలుసుకుని ఈ శ్రౌత ధర్మాన్ని ప్రకటించారు.
ఋచో యజూంషి సామాని బ్రహ్మణో ఽఙ్గాని వై శ్రుతిః మన్వన్తరస్యాతీతస్య స్మృత్వా తన్మనురబ్రవీత్
ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం—ఇవి బ్రహ్మ యొక్క అవయవాలుగా, శ్రుతిగా చెప్పబడ్డాయి. గత మన్వంతరాన్ని గుర్తు చేసుకుని మనువు ఇలా చెప్పాడు.
తస్మాత్స్మార్తః సూతో ధర్మో వర్ణాశ్రమవిభాగశః ఏవం వై ద్వివిధో ధర్మః శిష్టాచారః స ఉచ్యతే
కాబట్టి, స్మృతి ఆధారంగా వచ్చే ధర్మం వర్ణాశ్రమాల ప్రకారం విభజించబడింది. ధర్మం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది; పండితుల ఆచారమే దీనికి పేరు.
శిషేర్ ధాతోశ్చ నిష్ఠాన్తాచ్ ఛిష్టశబ్దం ప్రచక్షతే మన్వన్తరేషు యే శిష్టా ఇహ తిష్ఠన్తి ధార్మికాః
‘శిష్’ అనే ధాతువు నుండి ‘శిష్ట’ అనే పదం వచ్చింది; ప్రతి యుగంలో ధర్మాన్ని తెలిసిన, మంచి వారు ఇక్కడ ఉంటారు.
మనుః సప్తర్షయశ్చైవ లోకసంతానకారిణః తిష్ఠన్తీహ చ ధర్మార్థం తాఞ్ఛిష్టాన్సమ్ప్రచక్షతే
మనువు, సప్తర్షులు—ఇవాళ ప్రపంచాన్ని కాపాడే వారు—ధర్మాన్ని నిలబెట్టేందుకు ఇక్కడ ఉంటారు; వీరే శిష్టులు అని పిలవబడతారు.
తైః శిష్టైశ్చలితో ధర్మః స్థాప్యతే వై యుగే యుగే త్రయీ వార్త్తా దణ్డనీతిః ప్రజావర్ణాశ్రమేప్సయా
శిష్టులు ధర్మం తప్పిపోయినప్పుడు, ప్రతి యుగంలో దాన్ని తిరిగి స్థాపిస్తారు; మూడు వేదాలు, వ్యవసాయం, శిక్షణ—ఇవి ప్రజలు వర్ణాశ్రమాల ప్రకారం కోరినట్లు కొనసాగుతాయి.
శిష్టైరాచర్యతే యస్మాత్ పునశ్చైవ మనుక్షయే పూర్వైఃపూర్వైర్మతత్వాచ్చ శిష్టాచారః స శాశ్వతః
శిష్టులు ఆచరించేది కాబట్టి, మనువు ముగిసిన తర్వాత కూడా, తరతరాల వారీగా అదే స్థాపించబడుతుంది. అందుకే శిష్టుల ఆచారం శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
దానం సత్యం తపో లోకో విద్యేజ్యా పూజనం దమః అష్టౌ తాని చరిత్రాణి శిష్టాచారస్య లక్షణమ్
దానం, సత్యం, తపస్సు, సేవ, విద్య, పూజ, ఆత్మనిగ్రహం—ఈ ఎనిమిది లక్షణాలు శిష్టుల ఆచారానికి గుర్తుగా చెప్పబడ్డాయి.
శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయశ్చ హ మన్వన్తరేషు సర్వేషు శిష్టాచారస్తతః స్మృతః
మనువు, సప్తర్షులు ఈ ఆచారాన్ని అన్ని యుగాల్లో పాటించేవారు కాబట్టి, శిష్టుల ఆచారం అని గుర్తించబడింది.
విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త ఉచ్యతే ఇజ్యావేదాత్మకః శ్రౌతః స్మార్తో వర్ణాశ్రమాత్మకః ప్రత్యఙ్గాని ప్రవక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
వినడం ద్వారా శ్రౌత ధర్మం, జ్ఞాపకం ద్వారా స్మార్త ధర్మం తెలుసుకోవాలి. యజ్ఞమే శ్రౌత ధర్మానికి హృదయం; వర్ణాశ్రమ ధర్మమే స్మార్త ధర్మానికి హృదయం. ఇప్పుడు ధర్మానికి ఉపలక్షణాలు వివరించబోతున్నాను.
దృష్టానుభూతమర్థం చ యః పృష్టో న విగూహతే యథాభూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
ఎవరైనా అడిగితే, చూసింది లేదా అనుభవించినదాన్ని దాచకుండా, నిజంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పేవాడు—అతని మాటే సత్యానికి గుర్తు.
బ్రహ్మచర్యం తపో మౌనం నిరాహారత్వమేవ చ ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం తు దురాసదమ్
బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, మౌనం, ఉపవాసం—ఇవి తపస్సు యొక్క రూపాలు; ఇవి చాలా కఠినమైనవి, సాధించడానికి కష్టం.
పశూనాం ద్రవ్యహవిషామ్ ఋక్సామయజుషాం తథా ఋత్విజాం దక్షిణాయాశ్చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
పశువులు, వస్తువులు, హవిస్సులు, ఋగ్వేద, సామవేద, యజుర్వేద మంత్రాలు, ఋత్వికులు, దక్షిణ—ఇవి అన్నీ కలిసినపుడే యజ్ఞం అంటారు.
ఆత్మవత్సర్వభూతేషు యో హితాయ శుభాయ చ వర్తతే సతతం హృష్టః క్రియా శ్రేష్ఠా దయా స్మృతా
తనను చూసుకున్నట్టు అన్ని జీవులకూ ఎల్లప్పుడూ ఆనందంగా మేలుకోసం, శుభం కోసం ప్రవర్తించేవాడు—అతని దయే ఉత్తమమైన క్రియగా గుర్తించబడింది.
ఆక్రుష్టో ఽభిహతో యస్తు నాక్రోశేత్ప్రహరేదపి అదుష్టో వాఙ్మనఃకాయైస్ తితిక్షుః సా క్షమా స్మృతా
ఎవరైనా దూషించినా, కొట్టినా, తిరిగి దూషించని, కొట్టని, మాట, మనస్సు, శరీరం ద్వారా ఎవరినీ హింసించని, సహించేవాడు—అతని క్షమనే గుర్తించబడింది.
స్వామినా రక్ష్యమాణానామ్ ఉత్సృష్టానాం చ సమ్భ్రమే పరస్వానామ్ అనాదానమ్ అలోభ ఇతి సంజ్ఞితమ్
యజమానుడు కాపాడుతున్నదైనా, గానీ యజమానుడు గమనించకుండా వదిలిపెట్టినదైనా, ఇతరుల ఆస్తిని తగలకపోవడాన్ని 'లోభం లేని మనసు' అంటారు.
మైథునస్యాసమాచారో జల్పనాచ్చిన్తనాత్తథా నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం చ తదేతచ్ఛమలక్షణమ్
శరీర సంబంధానికి దూరంగా ఉండటం, దాని గురించి మాట్లాడకపోవడం, ఆలోచించకపోవడం, బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించడం — ఇవే పవిత్రత లక్షణాలు.
ఆత్మార్థే వా పరార్థే వా ఇన్ద్రియాణీహ యస్య వై విషయే న ప్రవర్తన్తే దమస్యైతత్తు లక్షణమ్
తనకోసం గానీ, ఇతరుల కోసమో గానీ, ఇంద్రియాలు విషయాలలో లీనమవకుండా ఉండటం — ఇదే దమము లక్షణం.
పఞ్చాత్మకే యో విషయే కారణే చాష్టలక్షణే న క్రుధ్యేత ప్రతిహతః స జితాత్మా భవిష్యతి
ఐదు భాగాలైన విషయాల్లో లేదా ఎనిమిది కారణాల్లో ఎవరైనా అడ్డుపడ్డా కోపపడకుండా ఉండేవాడు తనను తాను జయించుకున్నవాడవుతాడు.