మన్వన్తరాధికారేషు తిష్ఠన్తి ఋషయస్తు తే యథా దావప్రదగ్ధేషు తృణేష్వేవాపరం తృణమ్
మన్వంతరాధికారంలో ఆ ఋషులు అక్కడ ఉంటారు. మంటలో పాడైన పాత గడ్డి తర్వాత కొత్త గడ్డి మొలకెత్తినట్టు వారు మళ్లీ జన్మిస్తారు.
వనానాం ప్రథమం వృష్ట్యా తేషాం మూలేషు సమ్భవః ఏవం యుగాద్యుగానాం వై సంతానస్తు పరస్పరమ్
అడవుల్లో మొదటి వాన పడినప్పుడు, చెట్ల వేర్ల వద్ద కొత్త మొక్కలు పుట్టినట్టు, యుగాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ఇలా కొనసాగుతుంటాయి.
ప్రవర్తతే హ్యవిచ్ఛేదాద్ యావన్మన్వన్తరక్షయః సుఖమాయుర్బలం రూపం ధర్మార్థౌ కామ ఏవ చ
ఒక మాన్వంతరాంతం వరకు, నిరవధిగా, సుఖం, ఆయువు, బలం, అందం, ధర్మం, సంపద, కామం ఇవన్నీ కొనసాగుతుంటాయి.
యుగేష్వేతాని హీయన్తే త్రయః పాదాః క్రమేణ తు ఇత్యేష ప్రతిసంధిర్వః కీర్తితస్తు మయా ద్విజాః
ప్రతి యుగంలో ఇవి ఒక్కొక్కటి మూడు భాగాల చొప్పున తగ్గిపోతుంటాయి; ఇదే యుగ చక్రాన్ని నేను మీకు వివరించాను, ద్విజులారా.
చతుర్యుగాణాం సర్వేషామ్ ఏతదేవ ప్రసాధనమ్ ఏషాం చతుర్యుగాణాం తు గణితా హ్యేకసప్తతిః
ఈ నాలుగు యుగాలకు ఇదే వ్యవస్థ; ఈ నాలుగు యుగాల సంఖ్య యాభై ఒకటి అని గుర్తుంచుకోండి.
క్రమేణ పరివృత్తాస్తా మనోరన్తరముచ్యతే యుగాఖ్యాసు తు సర్వాసు భవతీహ యదా చ యత్
ఇవి క్రమంగా మారుతూ పోతుంటే దానిని మాన్వంతరం అంటారు; యుగాలన్నింటిలో, ఎప్పుడైతే ఏది జరుగుతుందో, అదే జరుగుతుంది.
తదేవ చ తదన్యాసు పునస్తద్వై యథాక్రమమ్ సర్గే సర్గే యథా భేదా హ్య్ ఉత్పద్యన్తే తథైవ చ
అదే విషయం, ఇతర సృష్టుల్లో కూడా, క్రమంగా మళ్లీ జరుగుతుంది; ప్రతి సృష్టిలో ఎలా భేదాలు వస్తాయో, అలాగే జరుగుతుంటుంది.
చతుర్దశసు తావన్తో జ్ఞేయా మన్వన్తరేష్విహ ఆసురీ యాతుధానీ చ పైశాచీ యక్షరాక్షసీ
ఈ పద్నాలుగు మాన్వంతరాల్లో, అసురులు, యాతుధానులు, పైశాచులు, యక్ష-రాక్షసులు ఉంటారని తెలుసుకోండి.
యుగే యుగే తదా కాలే ప్రజా జాయన్తి తాః శృణు యథాకల్పం యుగైః సార్ధం భవన్తే తుల్యలక్షణాః ఇత్యేతల్లక్షణం ప్రోక్తం యుగానాం వై యథాక్రమమ్
ప్రతి యుగంలో, తగిన సమయంలో, ఈ జీవులు జన్మిస్తాయి; కల్పానుసారం, యుగాలతో పాటు వీటి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో వినండి. యుగాల లక్షణాలు ఇలా క్రమంగా చెప్పబడ్డాయి.
మన్వన్తరాణాం పరివర్తనాని చిరప్రవృత్తాని యుగస్వభావాత్ క్షణం న సంతిష్ఠతి జీవలోకః క్షయోదయాభ్యాం పరివర్తమానః
మాన్వంతరాల మార్పులు చాలా కాలం జరుగుతుంటాయి; యుగ స్వభావం వల్ల, జీవ లోకం క్షణమంత కూడా నిలబడదు, ఎప్పుడూ క్షయం-ఉదయాలతో మారుతూ ఉంటుంది.
ఏతే యుగస్వభావా వః పరిక్రాన్తా యథాక్రమమ్ మన్వన్తరాణి యాన్యస్మిన్ కల్పే వక్ష్యామి తాని చ
ఈ యుగాల లక్షణాలు మీకోసం క్రమంగా గడిచిపోయాయి; ఈ కల్పంలో నేను చెప్పబోయే మాన్వంతరాలు కూడా అలాగే.
మన్వన్తరాణి యాని స్యుః కల్పే కల్పే చతుర్దశ వ్యతీతానాగతాని స్యుర్ యాని మన్వన్తరేష్విహ
ప్రతి కల్పంలో పద్నాలుగు మాన్వంతరాలు ఉంటాయి; గతమైనవి, రాబోయేవి, ఇవన్నీ ఈ మాన్వంతరాల్లో ఉన్నాయి.
విస్తరేణానుపూర్వ్యాచ్చ స్థితిం వక్ష్యే యుగే యుగే తస్మిన్యుగే చ సమ్భూతిర్ యాసాం యావచ్చ జీవితమ్
ప్రతి యుగంలో జీవుల స్థితిని, ఆ యుగంలో వారి జననాన్ని, ఆయుష్షును నేను క్రమంగా, వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
యుగమాత్రం తు జీవన్తి న్యూనం తత్స్యాద్ద్వయేన చ చతుర్దశసు తావన్తో జ్ఞేయా మన్వన్తరేష్విహ
వారు ఒక్క యుగం పాటు లేదా రెండు తక్కువగా జీవిస్తారు; ఈ పద్నాలుగు మాన్వంతరాల్లో కూడా అంతే సంఖ్యలో ఉంటారు అని తెలుసుకోండి.
మనుష్యాణాం పశూనాం చ పక్షిణాం స్థావరైః సహ తేషామాయురుపక్రాన్తం యుగధర్మేషు సర్వశః
మనుషులు, జంతువులు, పక్షులు, చెట్లు మొదలైన స్థావరజీవుల ఆయుష్షు మొత్తం యుగ ధర్మాల ప్రకారం నిర్ణయించబడుతుంది.
తథైవాయుః పరిక్రాన్తం యుగధర్మేషు సర్వశః అస్థితిం చ కలౌ దృష్ట్వా భూతానామాయుషశ్చ వై
అలాగే, అన్ని జీవుల ఆయుష్షు యుగ ధర్మాల ప్రభావంతో మారుతుంది; ముఖ్యంగా కలియుగంలో జీవుల స్థితి, ఆయువు చూడవచ్చు.
పరమాయుః శతం త్వేతన్ మానుషాణాం కలౌ స్మృతమ్ దేవాసురమనుష్యాశ్చ యక్షగన్ధర్వరాక్షసాః
కలియుగంలో మనుషులకు గరిష్ఠ ఆయుష్షు వంద సంవత్సరాలు అని చెప్పబడింది; దేవతలు, అసురులు, మనుషులు, యక్షులు, గంధర్వులు, రాక్షసులు—
పరిణాహోచ్ఛ్రయే తుల్యా జాయన్తే హ కృతే యుగే షణ్ణవత్యఙ్గులోత్సేధో హ్య్ అష్టానాం దేవయోనినామ్
వారి అభివృద్ధి పరాకాష్టలో, కృతయుగంలో అందరూ సమానంగా ఉంటారు; ఎనిమిది దేవతా వర్గాల ఎత్తు తొంభై ఆరు వేళ్ల పరిమాణంగా ఉంటుంది.
నవాఙ్గులప్రమాణేన నిష్పన్నేన తథాష్టకమ్ ఏతత్స్వాభావికం తేషాం ప్రమాణమధికుర్వతామ్
తొమ్మిది వేళ్ల పరిమాణంతో, ఆ ఎనిమిది వర్గాలు ఏర్పడతాయి; ఎక్కువ పరిమాణాన్ని పొందినవారికి ఇదే సహజ పరిమాణం.
మనుష్యా వర్తమానాస్తు యుగసంధ్యాంశకేష్విహ దేవాసురప్రమాణం తు సప్తసప్తాఙ్గులం క్రమాత్
ప్రస్తుతం ఉన్న మనుషులు, యుగ సంధి భాగాల్లో, దేవతలు, అసురుల పరిమాణాన్ని కలిగి ఉంటారు; అది క్రమంగా ఏడు సార్లు ఏడు వేళ్ల పరిమాణంగా ఉంటుంది.
చతురశీతికైశ్చైవ కలిజైరఙ్గులైః స్మృతమ్ ఆ పాదతలమస్తకో నవతాలో భవేత్తు యః
కలియుగంలో, పాదతలాల నుంచి తల వరకు కొలవడాన్ని తొంభై నాలుగు అంగుళాలు అని చెబుతారు.
సంహృత్యాజానుబాహుశ్చ దైవతైరభిపూజ్యతే గవాం చ హస్తినాం చైవ మహిషస్థావరాత్మనామ్
మోకాళ్ల వరకు చేతులు చేరే రూపాన్ని దేవతలు ప్రత్యేకంగా పూజిస్తారు. ఆ రూపం గోవులు, ఏనుగులు, మేకలు, స్థావరజీవులలో కూడా గౌరవించబడుతుంది.
క్రమేణైతేన విజ్ఞేయే హ్రాసవృద్ధీ యుగే యుగే షట్సప్తత్యఙ్గులోత్సేధః పశుర్ ఆకకుదో భవేత్
ప్రతి యుగంలో ఈ కొలత ప్రకారం ఎత్తు తగ్గడం, పెరగడం తెలుసుకోవాలి. ఆకాశంలో ఉండే ఒక జంతువు ఎత్తు డబ్బై ఆరు అంగుళాలు ఉంటుంది.
అఙ్గులానామష్టశతమ్ ఉత్సేధో హస్తినాం స్మృతః అఙ్గులానాం సహస్రం తు ద్విచత్వారింశదఙ్గులమ్
ఏనుగుల ఎత్తు నూరికి ఎనిమిది అంగుళాలు అని చెబుతారు. అలాగే, వాటికి వెయ్యి నలభై రెండు అంగుళాలు కూడా ఉంటాయి.
శతార్ధమఙ్గులానాం తు హ్య్ ఉత్సేధః శాఖినాం పరః మానుషస్య శరీరస్య సంనివేశస్తు యాదృశః
చెట్లలో అత్యధిక ఎత్తు నూరు యాభై అంగుళాలు. మానవుని శరీర నిర్మాణం కూడా ఇలానే ఉంటుంది.
తల్లక్షణం తు దేవానాం దృశ్యతే ఽన్వయదర్శనాత్ బుద్ధ్యాతిశయసంయుక్తో దేవానాం కాయ ఉచ్యతే
ఇలాంటి లక్షణాలు దేవతల్లో వారి వంశంలో కనిపిస్తాయి. దేవతల శరీరానికి అత్యుత్తమమైన బుద్ధి కలిగి ఉంటుంది.
తథా నాతిశయశ్చైవ మానుషః కాయ ఉచ్యతే ఇత్యేవ హి పరిక్రాన్తా భావా యే దివ్యమానుషాః
అలాగే, మానవుని శరీరం అద్భుతమైనది కాదు. ఇలాగే, దివ్యమైన గుణాలు లేదా మానవ గుణాలు ఉన్నవారందరినీ ఇందులో చేర్చవచ్చు.
పశూనాం పక్షిణాం చైవ స్థావరాణాం చ సర్వశః గావో ఽజాశ్వాశ్చ విజ్ఞేయా హస్తినః పక్షిణో మృగాః
ప్రతి జంతువులలో, పక్షులలో, స్థావరజీవులలో, గోవులు, మేకలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, పక్షులు, జింకలు తెలుసుకోవాలి.
ఉపయుక్తాః క్రియాస్వేతే యజ్ఞియాస్త్విహ సర్వశః యథాక్రమోపభోగాశ్చ దేవానాం పశుమూర్తయః
ఈ జంతువులన్నీ యజ్ఞాల్లో ఉపయోగించబడతాయి. దేవతలు కూడా వీటిని క్రమంగా అనుభవిస్తారు.
తేషాం రూపానురూపైశ్చ ప్రమాణైః స్థిరజఙ్గమాః మనోజ్ఞైస్తత్ర తైర్భోగైః సుఖినో హ్యుపపేదిరే
స్థిరజీవులు, చలించేవారు — వీరి రూపం, కొలత ప్రకారం, అందమైన అనుభవాలతో సంతోషంగా జీవించారు.