వ్యఞ్జయన్నేతదఖిలం ప్రాదురాసీత్ తమోనుదః యో ఽతీన్ద్రియః పరో వ్యక్తాద్ అణుర్ జ్యాయాన్ సనాతనః నారాయణ ఇతి ఖ్యాతః స ఏకః స్వయమ్ ఉద్బభౌ
చీకటిని తొలగించి, ఇంద్రియాలకు అందని, వ్యక్తమైనదానికంటే సూక్ష్మంగా, గొప్పగా, శాశ్వతంగా ఉన్న నారాయణుడు, అన్నింటిని వెలికి తీసేందుకు ఒక్కతానే ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
యః శరీరాద్ అభిధ్యాయ సిసృక్షుర్వివిధం జగత్ అప ఏవ ససర్జాదౌ తాసు వీర్యమ్ అవాసృజత్
తన శరీరంలో ఆలోచనచేసి, ఈ జగత్తును సృష్టించాలనుకొని, మొదట నీటిని సృష్టించాడు. ఆ నీటిలో తన విత్తనాన్ని ఉంచాడు.
తదేవాణ్డం సమభవద్ ధేమరూప్యమయం మహత్ సంవత్సరసహస్రేణ సూర్యాయుతసమప్రభమ్
అది ఒక మహత్తరమైన అండంగా, బంగారం వెండి వలె ప్రకాశిస్తూ, పది వేల సూర్యుల్లా వెలిగుతూ, వెయ్యేళ్ల పాటు ఉండిపోయింది.
ప్రవిశ్యాన్తర్మహాతేజాః స్వయమ్ ఏవాత్మసమ్భవః ప్రభావాద్ అపి తద్వ్యాప్త్యా విష్ణుత్వమ్ అగమత్ పునః
ఆ అండంలోకి తన మహాతేజంతో ప్రవేశించి, తన శక్తితో, వ్యాప్తితో, మళ్లీ విష్ణువు రూపాన్ని ధరించాడు.
తదన్తర్భగవానేష సూర్యః సమభవత్పురా ఆదిత్యశ్చాదిభూతత్వాద్ బ్రహ్మా బ్రహ్మ పఠన్న్ అభూత్
ఆ అండంలో మొదట భగవంతుడైన సూర్యుడు జన్మించాడు. ఆదిగా ఉండటం వల్ల ఆయన బ్రహ్మగా, వేదాలను చదువుతున్నవాడిగా మారాడు.
దివం భూమిం సమకరోత్ తదణ్డశకలద్వయమ్ స చాకరోద్దిశః సర్వా మధ్యే వ్యోమ చ శాశ్వతమ్
ఆ అండాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, ఆకాశాన్ని, భూమిని సృష్టించాడు. అన్ని దిక్కులను, మధ్యలో శాశ్వతమైన వ్యోమాన్ని ఏర్పరిచాడు.
నద్యో ఽణ్డనామ్నః సంభూతాః పితరో మనవస్ తథా సప్త యే ఽమీ సముద్రాశ్ చ తే ఽపి చాన్తర్జలోద్భవాః లవణేక్షుసురాద్యాశ్ చ నానారత్నసమన్వితాః
ఆ అండం నుండి నదులు, పితృదేవతలు, మనువులు పుట్టారు. ఈ ఏడుసముద్రాలు కూడా అంతర్లీన జలాల నుండి ఉద్భవించాయి. అవి ఉప్పు, చెరకు రసం, మద్యం, రకాల రత్నాలతో నిండివున్నాయి.
స సిసృక్షుర్ అభూద్ దేవః ప్రజాపతిర్ అరిన్దమ తత్తేజసశ్ చ తత్రైష మార్తణ్డః సమజాయత
ప్రజలను సృష్టించాలనుకున్న దేవుడు, ఆ తేజస్సు నుండి మర్తాండుడు అయిన సూర్యుడు జన్మించాడు.
మృతే ఽణ్డే జాయతే యస్మాన్ మార్తణ్డస్ తేన సంస్మృతః రజోగుణమయం యత్తద్ రూపం తస్య మహాత్మనః చతుర్ముఖః స భగవాన్ అభూల్ లోకపితామహః
ఆ అండం చనిపోయిన తర్వాత అందులోంచి జన్మించినందున ఆయనను మర్తాండుడు అంటారు. ఆ మహాత్ముడి రూపం రాజోగుణంతో కూడి, నలుముఖాలతో, లోకాలకు పితామహుడైన భగవంతుడయ్యాడు.
యేన సృష్టం జగత్ సర్వం సదేవాసురమానుషమ్ తమవేహి రజోరూపం మహత్ సత్త్వమ్ ఉదాహృతమ్
దేవతలు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన ఈ జగత్తును ఎవడు సృష్టించాడో, అతడే రాజోగుణ స్వరూపుడైన మహాత్ముడు అని తెలుసుకో.
చతుర్ముఖత్వమ్ అగమత్ కస్మాల్ లోకపితామహః కథం తు లోకాన్ అసృజద్ బ్రహ్మా బ్రహ్మవిదాం వరః
లోకాలకు పితామహుడైన బ్రహ్మకు నలుముఖాలు ఎలా వచ్చాయి? బ్రహ్మవేత్తల్లో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మ ఈ లోకాలను ఎలా సృష్టించాడు?
తపశ్ చచార ప్రథమమ్ అమరాణాం పితామహః ఆవిభూతాస్ తథా వేదాః సాఙ్గోపాఙ్గపదక్రమాః
అమరుల పితామహుడు మొదట తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు వేదాలు, వాటి ఉపవేదాలు, భాగాలు, క్రమాలు అన్నీ ప్రత్యక్షమయ్యాయి.
పురాణసర్వశాస్త్రాణాం ప్రథమం బ్రహ్మణా స్మృతమ్ నిత్యం శబ్దమయం పుణ్యం శతకోటిప్రవిస్తరమ్
ప్రాచీనమైన అన్ని శాస్త్రాలలో మొదటిగా బ్రహ్మ దేవుడు గుర్తుపెట్టుకున్నది, శాశ్వతంగా శబ్దరూపంగా ఉండి, పవిత్రమైనది, కోటికోట్లు శ్లోకాలతో విస్తరించి ఉంది.
అనన్తరం చ వక్త్రేభ్యో వేదాస్ తస్య వినిఃసృతాః మీమాంసాన్యాయవిద్యాశ్ చ ప్రమాణాష్టకసంయుతాః
ఆ తరువాత ఆయన నోట్ల నుండి వేదాలు, మిమాంస, న్యాయశాస్త్రాలు, ఇంకా ఎనిమిది రకాల జ్ఞానమార్గాలతో కూడిన విద్యలు వెలువడ్డాయి.
వేదాభ్యాసరతస్యాస్య ప్రజాకామస్య మానసాః మనసః పూర్వసృష్టా వై జాతా యత్ తేన మానసాః
వేదాభ్యాసంలో నిమగ్నమై, సంతానం కోరికతో ఉన్న బ్రహ్మ దేవుని మనస్సులో నుండే ముందుగా మనసుపుత్రులు పుట్టారు; వారిని మనసుపుత్రులుగా పిలుస్తారు.
మరీచిర్ అభవత్ పూర్వం తతో ఽత్రిర్ భగవాన్ ఋషిః అఙ్గిరశ్ చాభవత్ పశ్చాత్ పులస్త్యస్ తదనన్తరమ్
ముందుగా మరీచి జన్మించాడు; తరువాత అత్రి మహర్షి, ఆ తరువాత అంగిరసు, అనంతరం పులస్త్యుడు పుట్టాడు.
తతః పులహనామా వై తతః క్రతుర్ అజాయత ప్రచేతాశ్ చ తతః పుత్రో వసిష్ఠశ్ చాభవత్ పునః
తర్వాత పులహుడు పుట్టాడు; తరువాత క్రతువు జన్మించాడు; అతనికి ప్రచేతసు కుమారుడిగా పుట్టాడు, మళ్లీ వసిష్ఠుడు కూడా కుమారుడిగా అవతరించాడు.
పుత్రో భృగుర్ అభూత్ తద్వన్ నారదో ఽప్య్ అచిరాద్ అభూత్ దశేమాన్ మానసాన్ బ్రహ్మా మునీన్ పుత్రాన్ అజిజనత్
భృగువు కుమారుడిగా పుట్టాడు, అలాగే నారదుడు కూడా త్వరలోనే జన్మించాడు; ఇలా బ్రహ్మ దేవుడు ఈ పదిమంది మనసుపుత్రులను తన కుమారులుగా సృష్టించాడు.
శారీరాన్ అథ వక్ష్యామి మాతృహీనాన్ ప్రజాపతేః అఙ్గుష్ఠాద్ దక్షిణాద్ దక్షః ప్రజాపతిర్ అజాయత
ఇప్పుడు ప్రజాపతి బ్రహ్మకు తల్లిలేని శరీర పుత్రుల గురించి చెబుతాను: ఆయన కుడి వేలిముద్ర నుండి దక్షుడు ప్రజాపతి పుట్టాడు.
ధర్మః స్తనాన్తాద్ అభవద్ ధృదయాత్ కుసుమాయుధః భ్రూమధ్యాద్ అభవత్ క్రోధో లోభశ్ చాధరసంభవః
ధర్ముడు ఆయన వక్షస్థలం నుండి, మనసును ఆకట్టుకునే దేవుడు హృదయం నుండి, కోపం కనుబొమ్మల మధ్య నుండి, లోభం దిగువ భాగం నుండి పుట్టారు.
బుద్ధేర్ మోహః సమభవద్ అహంకారాద్ అభూన్ మదః ప్రమోదశ్ చాభవత్ కణ్ఠాన్ మృత్యుర్ లోచనతో ణ్ర్ప భరతః కరమధ్యాత్ తు బ్రహ్మసూనుర్ అభూత్ తతః
బుద్ధి నుండి మోహం, అహంకారం నుండి మదము, గొంతు నుండి ఆనందం, కళ్ల నుండి మరణం, ఓ భరతా, చేతి మధ్య నుంచి బ్రహ్మ కుమారుడు జన్మించాడు.
ఏతే నవ సుతా రాజన్ కన్యా చ దశమీ పునః అఙ్గజా ఇతి విఖ్యాతా దశమీ బ్రహ్మణః సుతా
ఓ రాజా! వీరు తొమ్మిది మంది కుమారులు, పది వదినిగా ఒక కుమార్తె కూడా ఉంది; ఆమెను అంగజ అని ప్రసిద్ధి, ఆమె బ్రహ్మకు పది వదినిగా పుట్టింది.
బుద్ధేర్ మోహః సమభవద్ ఇతి యత్ పరికీర్తితమ్ అహంకారః స్మృతః క్రోధో బుద్ధిర్ నామ కిమ్ ఉచ్యతే
బుద్ధి నుండి మోహం పుట్టిందని అంటారు; అహంకారం గుర్తించబడింది; కోపం, బుద్ధి అనే పేర్లకు అర్థం ఏమిటి అని ప్రశ్నించబడింది.
సత్త్వం రజస్ తమశ్ చైవ గుణత్రయమ్ ఉదాహృతమ్ సామ్యావస్థితిర్ ఏతేషాం ప్రకృతిః పరికీర్తితా
సత్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే మూడు గుణాలు ప్రసిద్ధి; వీటి సమతా స్థితిని ప్రకృతి అని అంటారు.
కేచిత్ ప్రధానమ్ ఇత్య్ ఆహుర్ అవ్యక్తమ్ అపరే జగుః ఏతద్ ఏవ ప్రజాసృష్టిం కరోతి వికరోతి చ
కొంతమంది దీనిని ప్రధానమని, మరికొందరు అవ్యక్తమని అంటారు; ఇదే ప్రాణులను సృష్టించి, మార్పులు చేస్తుంది.
గుణేభ్యః క్షోభమాణేభ్యస్ త్రయో దేవా విజజ్ఞిరే ఏకా మూర్తిస్ త్రయో భాగా బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరాః
ఈ గుణాలు కలవరపడి ఉన్నప్పుడు మూడు దేవతలు పుట్టారు; ఒకే రూపం, మూడు భాగాలుగా బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు అవతరించారు.
సవికారాత్ ప్రధానాత్ తు మహత్ తత్త్వం ప్రజాయతే మహాన్ ఇతి యతః ఖ్యాతిర్ లోకానాం జాయతే సదా
మార్పు చెందిన ప్రధానంలో నుండి మహత్తత్త్వం పుట్టింది; అది ఎప్పుడూ 'మహత్తు'గా ప్రసిద్ధి, అన్ని లోకాలకు మూలంగా ఉంది.
అహంకారశ్ చ మహతో జాయతే మానవర్ధనః ఇన్ద్రియాణి తతః పఞ్చ వక్ష్యే బుద్ధివశాని తు ప్రాదుర్ భవన్తి చాన్యాని తథా కర్మవశాని తు
మహత్తత్త్వం నుండి అహంకారం పుట్టి, మానవులను పెంచుతుంది; దానిలో నుండి ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, బుద్ధికి లోబడి ఉండేవి, అలాగే ఇతర కర్మేంద్రియాలు కూడా పుట్టాయి.
శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుషీ జిహ్వా నాసికా చ యథాక్రమమ్ పాయూపస్థం హస్తపాదం వాక్క చేన్ద్రియసంగ్రహః
వినికిడి, స్పర్శ, చూపు, రుచి, వాసన ఇలా వరుసగా ఐదు; విసర్జన, సంతానం, చేతులు, కాళ్లు, మాట ఇవే ఇంద్రియ సమాహారం.
శబ్దః స్పర్శశ్ చ రూపం చ రసో గన్ధశ్ చ పఞ్చమః ఉత్సర్గానన్దనాదానగత్యాలాపాశ్ చ తత్క్రియాః
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది వాసన; విసర్జన, ఆనందం, తీసుకోవడం, నడక, మాట్లాడటం వీటి చర్యలు.