ఇత్యేష పర్వసంధీనాం కాలో వై ద్విలవః స్మృతః పర్వణాం తుల్యకాలస్తు తుల్యాహుతివషట్క్రియాః
ఇలా చంద్రగ్రహణాల మధ్యలో ఉండే సమయం రెండు లవలు అని చెప్పబడింది. ప్రతి పర్వదినానికి సమానమైన సమయం ఉంటుంది, అలాగే హవనం చేయడంలో, 'వషట్' అనే మంత్రాన్ని పలకడంలో కూడా సమానత ఉంటుంది.
చన్ద్రభూర్యవ్యతీపాతే సమే వై పూర్ణిమే ఉభే ప్రతిపత్ప్రతిపన్నస్తు పర్వకాలో ద్విమాత్రకః
చంద్రుడు, సూర్యుడు కలిసే లేదా వ్యత్యాసంలో ఉన్నప్పుడు, అలాగే పూర్ణిమ, అమావాస్య రోజుల్లో, పర్వకాలం రెండింతలు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
కాలః కుహూసినీవాల్యోః సముద్ధో ద్విలవః స్మృతః అర్కనిర్మణ్డలే సోమే పర్వకాలః కలాః స్మృతాః
కుహూ, సినీవాళి అనే సంధుల్లో సమయం రెండు లవలు అని భావించబడుతుంది. సూర్యుని నోడు వద్ద, చంద్రునితో కలిసినప్పుడు, పర్వకాలాన్ని కలలలో లెక్కిస్తారు.
యస్మాద్ ఆపూర్యతే సోమః పఞ్చదశ్యాం తు పూర్ణిమా దశభిః పఞ్చభిశ్చైవ కలాభిర్దివసక్రమాత్
పదహారవ రోజు చంద్రుడు పూర్తిగా పరిపూర్ణుడవుతాడు. పూర్ణిమ పదిహేను కలలతో, రోజుల క్రమంలో, నిండిపోతుంది.
తస్మాత్పఞ్చదశే సోమే కలా వై నాస్తి షోడశీ తస్మాత్సోమస్య విప్రోక్తః పఞ్చదశ్యాం మయా క్షయః
అందువల్ల పదహారవ రోజున చంద్రునికి పదహారు కలలు ఉండవు. అందుకే చంద్రుని క్షయం పదహారవ రోజున జరుగుతుందని నేను చెప్పాను.
ఇత్యేతే పితరో దేవాః సోమపాః సోమవర్ధనాః ఆర్తవా ఋతవో ఽథాబ్దా దేవాస్తాన్భావయన్తి హి
ఇలా ఈ పితృదేవతలు సోమపానులు, సోమాన్ని పెంచేవారు, ఋతువులు, సంవత్సరమూ అవుతారు. దేవతలు వారిని పోషిస్తారు.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి పితౄఞ్ఛ్రాద్ధభుజస్తు యే తేషాం గతిం చ సత్తత్వం ప్రాప్తిం శ్రాద్ధస్య చైవ హి
ఇప్పటినుంచి శ్రాద్ధ భోజనాన్ని స్వీకరించే పితృదేవతల గురించి, వారి గమనం, స్వభావం, శ్రాద్ధ ఫలితంగా కలిగే ప్రాప్తి గురించి వివరంగా చెబుతాను.
న మృతానాం గతిః శక్యా జ్ఞాతుం వా పునరాగతిః తపసా హి ప్రసిద్ధేన కిం పునర్మాంసచక్షుషా
చనిపోయినవారి మార్గం తెలుసుకోవడం సాధ్యం కాదు. వారు తిరిగి వస్తారా అనే విషయం కూడా తెలియదు. గొప్ప తపస్సుతో కూడా తెలుసుకోలేరు, మరి మాంసచక్షువులతో ఎలా తెలుసుకోగలం?
అత్ర దేవాన్పితౄంశ్చైతే పితరో లౌకికాః స్మృతాః తేషాం తే ధర్మసామర్థ్యాత్ స్మృతాః సాయుజ్యగా ద్విజైః
ఇక్కడ ఉన్న ఈ పితృదేవతలు దేవతలకు, పితృలకు లోకిక పితృదేవతలుగా భావించబడతారు. వారి ధర్మబలంతో ద్విజులు వారికి సాయుజ్యం కలుగుతుందని చెబుతారు.
యది వాశ్రమధర్మేణ ప్రజ్ఞానేషు వ్యవస్థితాన్ అన్యే చాత్ర ప్రసీదన్తి శ్రద్ధాయుక్తేషు కర్మసు
లేదా ఆశ్రమధర్మాన్ని పాటిస్తూ, జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండేవారు, ఇంకా ఇతరులు కూడా, విశ్వాసంతో చేసే కర్మల వల్ల సంతోషిస్తారు.
బ్రహ్మచర్యేణ తపసా యజ్ఞేన ప్రజయా భువి శ్రాద్ధేన విద్యయా చైవ చాన్నదానేన సప్తధా
బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, యజ్ఞం, భూమిపై సంతానం, శ్రాద్ధం, విద్య, అన్నదానం—ఈ ఏడు మార్గాల ద్వారా.
కర్మస్వేతేషు యే సక్తా వర్తన్త్య్ ఆ దేహపాతనాత్ దేవైస్తే పితృభిః సార్ధమ్ ఊష్మపైః సోమపైస్తథా స్వర్గతా దివి మోదన్తే పితృమన్త ఉపాసతే
ఈ కర్మలలో ఆసక్తితో ఉండేవారు శరీరం విడిచే వరకు కొనసాగుతారు. దేవతలు, ఉష్మపులు, సోమపులు అనే పితృదేవతలతో కలిసి స్వర్గంలో ఆనందంగా ఉంటారు, పితృదేవతలను ఆరాధిస్తారు.
ప్రజావతాం ప్రసిద్ధైషా ఉక్తా శ్రాద్ధకృతాం చ వై తేషాం నివాపే దత్తం హి తత్కులీనైస్తు బాన్ధవైః
సంతానం కలవారికి, శ్రాద్ధం చేసే వారికి ఇదే ప్రసిద్ధమైన మార్గంగా చెప్పబడింది. వారి బంధువులు, కుటుంబ సభ్యులు చేసిన నివాపే వారికి అందుతుంది.
మాసశ్రాద్ధం హి భుఞ్జానాస్ తేఽత్యేతే సోమలౌకికాః ఏతే మనుష్యాః పితరో మాసశ్రాద్ధభుజస్తు వై
మాస శ్రాద్ధాన్ని భుజించే వారు సోమలోక పితృదేవతలను మించి ఉంటారు. ఈ మానవ పితృదేవతలే మాస శ్రాద్ధ భోజకులు.
తేభ్యో ఽపరే తు యే త్వన్యే సంకీర్ణాః కర్మయోనిషు భ్రష్టాశ్చాశ్రమధర్మేషు స్వధాస్వాహావివర్జితాః
ఇంకా, ఇతరులు ఉన్నారు—వారు కర్మలో, జన్మలో కలిసిపోయి, ఆశ్రమధర్మం నుండి తప్పిపోయి, స్వధా, స్వాహా లాంటి హవన ఫలితాలు లేని వారు.
భిన్నే దేహే దురాపన్నాః ప్రేతభూతా యమక్షయే స్వకర్మాణ్యనుశోచన్తో యాతనాస్థానమాగతాః
వారు శరీరం కోల్పోయి దుర్గమమైన స్థితిలో పడతారు. యమలోకంలో ప్రేతరూపంలో, తమ కర్మాలను పశ్చాత్తాపపడుతూ, బాధాకరమైన స్థలానికి చేరుకుంటారు.
దీర్ఘాశ్చైవాతిశుష్కాశ్చ శ్మశ్రులాశ్చ వివాససః క్షుత్పిపాసాభిభూతాస్తే విద్రవన్తి త్వితస్తతః
వారు పొడవుగా, బాగా క్షీణించి, జుట్టు విరబూసుకొని, నిగ్గు లేకుండా, ఆకలి దప్పులతో బాధపడుతూ, ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుతుంటారు.
సరిత్సరస్తడాగాని పుష్కరిణ్యశ్చ సర్వశః పరాన్నాన్యభికాఙ్క్షన్తః కాల్యమానా ఇతస్తతః
అన్ని నదులు, చెరువులు, కుంటలు, పుష్కరిణులు—ఇవి అన్నింటిలోనూ, ఇతరుల ఆహారాన్ని ఆశిస్తూ, దిక్కుతెలియకుండా తిరుగుతుంటారు.
స్థానేషు పాత్యమానా యే యాతనాస్థేషు తేషు వై శాల్మల్యాం వైతరణ్యాం చ కుమ్భీపాకేద్ధవాలుకే
శాల్మలి చెట్టు, వైతరణి నది, కుంభీపాకం అనే పెద్ద మంటల గిన్నె, ఎండిపోయిన ఇసుకలు — ఇలాంటి నరక స్థలాల్లో పడేసినవారు ఎంతటి బాధలు అనుభవిస్తారో తెలుసు.
అసిపత్త్రవనే చైవ పాత్యమానాః స్వకర్మభిః తత్రస్థానాం తు తేషాం వై దుఃఖితానామ్ అశాయినామ్
అలాగే, తాము చేసిన పాపాల వల్ల కత్తిపత్రి అడవిలో పడేసినవారు, అక్కడ ఉన్న బాధతో నిద్ర లేకుండా ఉండే ఆత్మల మధ్య బాధపడుతూ ఉంటారు.
తేషాం లోకాన్తరస్థానాం బాన్ధవైర్నామగోత్రతః భూమావసవ్యం దర్భేషు దత్తాః పిణ్డాస్త్రయస్తు వై ప్రాప్తాంస్తు తర్పయన్త్యేవ ప్రేతస్థానేష్వధిష్ఠితాన్
ఇలా పరలోకాల్లో ఉన్నవారి బంధువులు, వారి పేరు, వంశం చెప్పి భూమిపై దర్భ గడ్డపై మూడు పిండాలు సమర్పిస్తే, అవి అక్కడ ఉన్న ప్రేతలకు చేరి, వారిని తృప్తిపరచుతాయి.
అప్రాప్తా యాతనాస్థానం ప్రభ్రష్టా యే చ పఞ్చధా పశ్చాద్యే స్థావరాన్తే వై భూతానీకే స్వకర్మభిః
అయితే, ఎవరికీ పిండప్రదానం అందని వారు, ఐదు విధాలుగా నరకస్థానాల్లో చిక్కుకున్న వారు, తమ పాపాల వల్ల చివరికి స్థావరజీవులలో జన్మించిన వారు కూడా ఉన్నారు.
నానారూపాసు జాతీనాం తిర్యగ్యోనిషు మూర్తిషు యదాహారా భవన్త్యేతే తాసు తాస్విహ యోనిషు
వివిధ జంతుజాతుల్లో, వేర్వేరు రూపాలతో పుట్టినవారు, ఆ జన్మలో వారికి దొరికే ఆహారం ఏదైతే ఉంటుందో, అదే ఆహారం వారికి ఆ జన్మలో లభిస్తుంది.
తస్మింస్ తస్మింస్ తదాహారే శ్రాద్ధం దత్తం తు ప్రీణయేత్ కాలే న్యాయాగతం పాత్రే విధినా ప్రతిపాదితమ్ ప్రాప్నువన్త్యన్నమాదత్తం యత్ర యత్రావతిష్ఠతే
ఎప్పుడు, ఎక్కడ, యోగ్యుడైనవారికి, నియమానుసారం, సరైన సమయంలో శ్రాద్ధంగా అన్నదానం చేస్తే, వారు ఎక్కడ ఉన్నా ఆ ఆహారం వారికి చేరి తృప్తిని ఇస్తుంది.
యథా గోషు ప్రనష్టాసు వత్సో విన్దతి మాతరమ్ తథా శ్రాద్ధేషు దృష్టాన్తో మన్త్రః ప్రాపయతే తు తమ్
ఎలా అంటే, పోయిన ఆవుల మధ్య దూడ తన తల్లిని కనుగొనినట్లు, శ్రాద్ధంలో ఉచ్చరించే మంత్రం ద్వారా ఆ అన్నదానం కూడా తగినవారికి చేరుతుంది.
ఏవం హ్యవికలం శ్రాద్ధం శ్రద్ధాదత్తం మనుర్బ్రవీత్ సనత్కుమారః ప్రోవాచ పశ్యన్దివ్యేన చక్షుషా
ఇలా, లోపం లేకుండా, భక్తితో చేసిన శ్రాద్ధం ఫలిస్తుంది అని మనువు చెప్పారు. అలాగే, దివ్య దృష్టితో చూసిన సనత్కుమారుడు కూడా ఇదే చెప్పారు.
గతాగతజ్ఞః ప్రేతానాం ప్రాప్తిం శ్రాద్ధస్య చైవ హి కృష్ణపక్షస్త్వహస్తేషాం శుక్లః స్వప్నాయ శర్వరీ
ప్రేతల రాకపోకలు, శ్రాద్ధ ఫలితాన్ని తెలిసినవారు ఇలా చెప్పారు — కృష్ణపక్షం ప్రేతలకు మేలు చేసే కాలం, శుక్లపక్షం కలలు, రాత్రికే సంబంధించినది.
ఇత్యేతే పితరో దేవా దేవాశ్చ పితరశ్చ వై అన్యోన్యపితరో హ్యేతే దేవాశ్చ పితరో దివి
ఇలా, పితృదేవతలు దేవతలు, దేవతలు కూడా పితృదేవతలు. పరస్పరం వారు పితృదేవతలు, దేవతలు, స్వర్గంలో కూడా అలాగే.
ఏతే తు పితరో దేవా మనుష్యాః పితరశ్చ యే పితా పితామహశ్చైవ తథైవ ప్రపితామహః
ఈ పితృదేవతలు దేవతలు, మనుష్యులు కూడా పితృదేవతలే. తండ్రి, తాత, పరతాత కూడా ఇలాగే పితృదేవతలు.
ఇత్యేష విషయః ప్రోక్తః పితౄణాం సోమపాయినామ్ ఏతత్పితృమహత్త్వం హి పురాణే నిశ్చయం గతమ్
ఇలా సోమపానం చేసే పితృదేవతల స్థానం వివరించబడింది. పితృదేవతల గొప్పతనం పురాణంలో స్థిరంగా చెప్పబడింది.