తతః పీతసుధం సోమం సూర్యో ఽసావేకరశ్మినా ఆప్యాయతే సుషుమ్నేన సోమం తు సోమపాయినమ్
తర్వాత, అమృతమైన సోముని పానంచేసిన సూర్యుడు, ఒకే కిరణంతో, సుషుమ్న అనే కిరణ ద్వారా సోమపానులకు సోముని పోషిస్తాడు.
నిఃశేషా వై కలాః పూర్వా యుగపద్ వ్యాపయన్ పురా సుషుమ్నాప్యాయమానస్య భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పూర్వపు అన్ని కళలు, ఒకేసారి వ్యాపించి, సుషుమ్న కిరణం ద్వారా ప్రతి భాగం రోజుకో భాగంగా పోషించబడతాయి.
కలాః క్షీయన్తి కృష్ణాస్తాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ ఏవం సా సూర్యవీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయితా తనుః
కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. సూర్యుని శక్తితో చంద్రుని శరీరం ఇలా పోషించబడుతుంది.
పౌర్ణమాస్యాం స దృశ్యేత శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః ఏవమాప్యాయితః సోమః శుక్లపక్షే ఽప్యహఃక్రమాత్ దేవైః పీతసుధం సోమం పురా పశ్చాత్పిబేద్రవిః
పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు ప్రకాశవంతంగా, సంపూర్ణ వలయంగా కనిపిస్తాడు. ఇలా పోషించబడిన సోముడు శుక్లపక్షంలో రోజుకో రోజు పెరుగుతాడు. దేవతలు ముందుగా అమృతమైన సోముని పానంచేస్తారు, తరువాత మిగతా భాగాన్ని పితృదేవతలు పానంచేస్తారు.
పీతం పఞ్చదశాహం తు రశ్మినైకేన భాస్కరః ఆప్యాయయత్సుషుమ్నేన భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పదిహేను రోజులు సూర్యుడు ఒకే కిరణంతో సోముని పానంచేస్తాడు. సుషుమ్న కిరణం ద్వారా రోజుకో భాగంగా సోముని పోషణ జరుగుతుంది.
సుషుమ్నాప్యాయమానస్య శుక్లా వర్ధన్తి వై కలాః తస్మాద్ధ్రసన్తి వై కృష్ణాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ
సుషుమ్న కిరణం పోషణతో శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. అందువల్ల కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి.
ఏవమాప్యాయతే సోమః క్షయితే చ పునః పునః సమృద్ధిరేవం సోమస్య పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః
ఇలా సోముడు పోషించబడతాడు. తగ్గినప్పుడు మళ్లీ మళ్లీ నిండిపోతాడు. శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండింటిలోనూ సోముని వృద్ధి ఇలానే జరుగుతుంది.
ఇత్యేష పితృమాన్సోమః స్మృతస్తద్వసుధాత్మకః కాన్తః పఞ్చదశైః సార్ధం సుధాభృతపరిస్రవైః
ఇలా పితృదేవతలకు చెందిన సోముడు భూమి స్వరూపంగా, ప్రియంగా, పదిహేను అమృతధారలతో కూడినవాడిగా గుర్తించబడతాడు.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి పర్వణాం సంధయశ్చ యాః యథా గ్రథ్నన్తి పర్వాణి ఆవృత్తాదిక్షువేణువత్
ఇప్పుడు నేను పర్వకాల సంధులు, అవి ఎలా కలిసిపోతాయో, అవి ఎలా గడ్డి కడ్డెల ముడుల్లా అనుసంధానమవుతాయో వివరించబోతున్నాను.
తథాబ్దమాసాః పక్షాశ్చ శుక్లాః కృష్ణాస్తు వై స్మృతాః పౌర్ణమాస్యాస్తు యో భేదో గ్రన్థయః సంధయస్తథా
అలాగే సంవత్సరాలు, నెలలు, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండూ గుర్తించబడ్డాయి. పౌర్ణమి, ముడులు, సంధులు కూడా అలాగే వేరు వేరు గా గుర్తించబడ్డాయి.
అర్ధమాసస్య పర్వాణి ద్వితీయాప్రభృతీని చ అగ్న్యాధానక్రియా యస్మాన్ నీయన్తే పర్వసంధిషు
అర్ధమాసంలో రెండవ రోజు మొదలు వచ్చే పర్వాలు, అగ్ని స్థాపన వంటి కర్మలు పర్వసంధుల్లో నిర్వహించబడతాయి.
తస్మాత్తు పర్వణో హ్యాదౌ ప్రతిపద్యాదిసంధిషు సాయాహ్నే అనుమత్యాశ్చ ద్వౌ లవౌ కాల ఉచ్యతే లవౌ ద్వావేవ రాకాయాః కాలో జ్ఞేయో ఽపరాహ్ణికః
అందుకే పర్వకాల ప్రారంభంలో, ప్రతిపద మొదలైన సంధుల్లో, సాయంత్రం, అనుమతి సమయంలో రెండు లవలు సమయం అని చెప్పబడింది. రాకా సమయంలో కూడా మధ్యాహ్నం తరువాత రెండు లవలు సమయం అని తెలుసుకోవాలి.
ప్రకృతిః కృష్ణపక్షస్య కాలే ఽతీతే ఽపరాహ్ణికే సాయాహ్నే ప్రతిపద్యేష స కాలః పౌర్ణమాసికః
కృష్ణపక్షంలో మధ్యాహ్నం దాటి సాయంత్రం వచ్చినప్పుడు, ఆ సమయాన్ని పౌర్ణమాసి కాలంగా అంటారు.
వ్యతీపాతే స్థితే సూర్యే లేఖాదూర్ధ్వం యుగాన్తరమ్ యుగాన్తరోదితే చైవ చన్ద్రే లేఖోపరి స్థితే
వ్యతీపాత సమయంలో సూర్యుడు రేఖకు పైన ఉండగా, అది యుగాంతాన్ని సూచిస్తుంది. అలాగే చంద్రుడు కూడా యుగాంతం సమయంలో రేఖకు పైన ఉదయిస్తే, అదే సూచన.
పూర్ణమాసవ్యతీపాతౌ యదా పశ్యేత్పరస్పరమ్ తౌ తు వై ప్రతిపద్యావత్ తస్మిన్కాలే వ్యవస్థితౌ
పౌర్ణమాసి వ్యతీపాత సమయంలో ఇద్దరినీ కలిసినట్టు చూస్తే, వారు ప్రతిపద ప్రారంభంలో స్థిరంగా ఉంటారు. ఆ సమయమే వారి స్థానం.
తత్కాలం సూర్యముద్దిశ్య దృష్ట్వా సంఖ్యాతుమర్హసి స చైవ సత్క్రియాకాలః షష్ఠః కాలో ఽభిధీయతే
ఆ సమయంలో సూర్యుని చూసి లెక్కించాలి. అదే శుభకార్యాలకు సరైన కాలం, దీనిని ఆరో కాలంగా అంటారు.
పూర్ణేన్దుః పూర్ణపక్షే తు రాత్రిసంధిషు పూర్ణిమా తస్మాదాప్యాయతే నక్తం పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః
పౌర్ణమి రాత్రి, రాత్రి సంధుల్లో, శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు సంపూర్ణంగా కనిపిస్తాడు. అందుకే పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు పూర్తిగా ప్రకాశిస్తాడు.
యదాన్యోన్యవతీం పాతే పూర్ణిమాం ప్రేక్షతే దివా చన్ద్రాదిత్యో ఽపరాహ్ణే తు పూర్ణత్వాత్పూర్ణిమా స్మృతా
సూర్యుడు, చంద్రుడు పరస్పరం వ్యతీపాత సమయంలో పౌర్ణమిని పగటిపూట చూస్తే, ఆ మధ్యాహ్నం పౌర్ణమిగా గుర్తిస్తారు.
యస్మాత్తామనుమన్యన్తే పితరో దైవతైః సహ తస్మాదనుమతిర్నామ పూర్ణత్వాత్పూర్ణిమా స్మృతా
ఆ సమయాన్ని పితృదేవతలు దేవతలతో కలిసి ఆమోదిస్తారు కాబట్టి, దాన్ని అనుమతి అంటారు. సంపూర్ణత వల్ల దాన్ని పౌర్ణమి అని అంటారు.
అత్యర్థం రాజతే యస్మాత్ పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః రఞ్జనాచ్చైవ చన్ద్రస్య రాకేతి కవయో విదుః
పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు అత్యంత ప్రకాశంగా మెరిసే కారణంగా, అలాగే చంద్రుని రంగు వల్ల, కవులు దాన్ని రాకా అని పిలుస్తారు.
అమా వసేతామృక్షే తు యదా చన్ద్రదివాకరౌ ఏకా పఞ్చదశీ రాత్రిర్ అమావాస్యా తతః స్మృతా
సూర్యుడు, చంద్రుడు ఒకే నక్షత్రంలో కలిసినప్పుడు, ఆ పదిహేనవ రాత్రిని అమావాస్య అంటారు.
ఉద్దిశ్య తామమావాస్యాం యదా దర్శం సమాగతౌ అన్యోన్యం చన్ద్రసూర్యౌ తు దర్శనాద్దర్శ ఉచ్యతే
ఆ అమావాస్యను ఉద్దేశించి, సూర్యుడు చంద్రుడు కలిసినప్పుడు, వారు పరస్పరం దర్శనమిచ్చే సమయాన్ని దర్శం అంటారు.
ద్వౌ ద్వౌ లవావమావాస్యాం స కాలః పర్వసంధిషు ద్వ్యక్షరః కుహూమాత్రశ్చ పర్వకాలస్తు స స్మృతః
అమావాస్యలో, పర్వసంధుల్లో రెండు రెండు లవాలు కలిసినప్పుడు, దాన్ని రెండు అక్షరాల కుహూ అంటారు. ఆ సమయాన్ని పర్వకాలంగా గుర్తిస్తారు.
దృష్టచన్ద్రా త్వమావాస్యా మధ్యాహ్నప్రభృతీహ వై దివా తదూర్ధ్వం రాత్ర్యాం తు సూర్యే ప్రాప్తే తు చన్ద్రమాః సూర్యేణ సహసోద్గచ్ఛేత్ తతః ప్రాతస్తనాత్తు వై
మధ్యాహ్నం నుంచి అమావాస్యలో చంద్రుడు కనబడితే, ఆ తరువాత రాత్రి సూర్యుడు వచ్చినప్పుడు చంద్రుడు సూర్యునితో కలిసి ఉదయిస్తాడు. అప్పుడు అది ఉదయం అవుతుంది.
సమాగమ్య లవౌ ద్వౌ తు మధ్యాహ్నాన్నిపతన్రవిః ప్రతిపచ్ఛుక్లపక్షస్య చన్ద్రమాః సూర్యమణ్డలాత్
మధ్యాహ్నం తరువాత రెండు లవాలు కలిసినప్పుడు సూర్యుడు అస్తమించగా, శుక్లపక్ష ప్రతిపద చంద్రుడు సూర్య మండలంలోంచి బయటికొస్తాడు.
నిర్ముచ్యమానయోర్మధ్యే తయోర్మణ్డలయోస్తు వై స తదాన్వాహుతేః కాలో దర్శస్య చ వషట్క్రియాః ఏతదృతుముఖం జ్ఞేయమ్ అమావాస్యాం తు పార్వణమ్
ఆ రెండు మండలాలు విడిపోతున్నప్పుడు, వాటి మధ్యలో అన్వాహార్య హోమం, దర్శ హోమంలో వషట్ కర్మలకు అదే సమయం. ఇదే ఋతుముఖం, అమావాస్యలో పర్వకాలంగా పరిగణించాలి.
దివా పర్వ త్వమావాస్యాం క్షీణేన్దౌ ధవలే తు వై తస్మాద్దివా త్వమావాస్యాం గృహ్యతే యో దివాకరః
అమావాస్య పగటిపూట చంద్రుడు క్షీణించి తెల్లగా ఉంటే, అందుకే సూర్యుడు ఉన్న అమావాస్యను పగటి అమావాస్యగా పరిగణిస్తారు.
కుహేతి కోకిలేనోక్తం యస్మాత్కాలాత్సమాప్యతే తత్కాలసంజ్ఞితా హ్యేషా అమావాస్యా కుహూః స్మృతా
ఆ సమయంలో కార్యం పూర్తవుతుందని కోకిల పక్షి కుహూ అని పిలుస్తుంది. అందుకే ఆ కాలాన్ని కుహూ అని, అమావాస్యను కుహూ అని అంటారు.
సినీవాలీప్రమాణం తు క్షీణశేషో నిశాకరః అమావాస్యా విశత్యర్కం సినీవాలీ తదా స్మృతా
సినీవాళి పరిమాణంలో చంద్రుడు క్షీణించి తక్కువగా మిగిలినప్పుడు, అమావాస్య సూర్యునిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. అప్పుడది సినీవాళి అని పిలుస్తారు.
అనుమతిశ్చ రాకా చ సినీవాలీ కుహూస్తథా ఏతాసాం ద్విలవః కాలః కుహూమాత్రా కుహూః స్మృతా
అనుమతి, రాకా, సినీవాళి, కుహూ — ఇవన్నీ నాలుగు. రెండు లవాల కాలాన్ని కుహూ అంటారు. ఆ పరిమాణాన్ని బట్టి కుహూ అని పిలుస్తారు.