సద్యో ఽభిక్షరతా తేన సౌమ్యేన మధునా చ సః నివాపేష్వథ దత్తేషు పిత్ర్యేణ విధినా తు వై
ఆ సౌమ్యమైన అమృతంతో వెంటనే ప్రవహిస్తూ, పితృయ విధానంతో నివేదనలు సమర్పించినప్పుడు అది జరుగుతుంది.
స్వధామృతేన సౌమ్యేన తర్పయామాస వై పితౄన్ సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తాస్తథైవ చ
ఆ సౌమ్య అమృతంతో సౌమ్యులు, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్నిష్వత్తులు వంటి పితృదేవతలను తృప్తిపర్చాడు.
ఋతురగ్నిః స్మృతో విప్రైర్ ఋతుం సంవత్సరం విదుః జజ్ఞిరే ఋతవస్తస్మాద్ ఋతుభ్యో హ్యార్తవా అభవన్
ఋతువుల అగ్ని అని మునులు గుర్తించారు. ఋతువును సంవత్సరంగా భావిస్తారు. ఋతువులు జన్మించి, వాటి నుండి ఆర్తవాలు పుట్టాయి.
పితర ఋతవో ఽర్ధమాసా విజ్ఞేయా ఋతుసూనవః పితామహాస్తు ఋతవో హ్య్ అమావాస్యాబ్దసూనవః ప్రపితామహాః స్మృతా దేవాః పఞ్చాబ్దా బ్రహ్మణః సుతాః
పితృదేవతలు ఋతువులే, అర్ధమాసాలు ఋతువుల కుమారులుగా గుర్తించాలి. పితామహులు ఋతువులే, అమావాస్యలు సంవత్సరపు కుమారులు. ప్రపితామహులు దేవతలు, అయిదు సంవత్సరాలు బ్రహ్మ కుమారులు అని గుర్తించాలి.
సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తా ఇతి త్రిధా గృహస్థా యే తు యజ్వానో హవిర్యజ్ఞార్తవాశ్చ యే స్మృతా బర్హిషదస్తే వై పురాణే నిశ్చయం గతాః
సౌమ్యా, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్ని ష్వాత్తులు అని మూడు రకాలుగా ఉంటారు. యజ్ఞాలు చేసే గృహస్థులు, హవిర్యజ్ఞాలు, ఋతువుల ప్రకారం చేసే యాగాలు చేసే వారు బర్హిషదులుగా పూర్వకాలంలో గుర్తింపబడ్డారు.
గృహమేధినశ్చ యజ్వానో హ్య్ అగ్నిష్వాత్తార్తవాః స్మృతాః అష్టకాపతయః కావ్యాః పఞ్చాబ్దాంస్తు నిబోధత
గృహస్థులు యజ్ఞాలు చేసే వారు అగ్ని ష్వాత్తులు, ఋతువుల ప్రకారం చేసే వారు కూడా అగ్ని ష్వాత్తులుగా పిలవబడతారు. అష్టకలకు అధిపతులు కావ్యులు. ఇప్పుడు ఐదు సంవత్సరాల వ్యవధుల గురించి విను.
తేషు సంవత్సరో హ్యగ్నిః సూర్యస్తు పరివత్సరః సోమస్ త్విడ్వత్సరశ్ చైవ వాయుశ్చైవానువత్సరః
వాటిలో సంవత్సరమే అగ్ని, పరివత్సరమే సూర్యుడు, ఇడ్వత్సరమే సోముడు, అనువత్సరమే వాయువు.
రుద్రస్తు వత్సరస్తేషాం పఞ్చాబ్దా యే యుగాత్మకాః కాలేనాధిష్ఠితస్తేషు చన్ద్రమాః స్రవతే సుధామ్
వాటిలో వత్సరంగా రుద్రుడు ఉంటాడు. ఈ ఐదు సంవత్సరాలు యుగ రూపాలు. కాలం ద్వారా స్థాపించబడి, వాటిలో చంద్రుడు అమృతాన్ని ప్రవహింపజేస్తాడు.
ఏతే స్మృతా దేవకృత్యాః సోమపాశ్చోష్మపాశ్చ యే తాంస్తేన తర్పయామాస యావదాసీత్పురూరవాః
ఇవి దేవతల కర్తవ్యాలు అని గుర్తించబడ్డాయి. సోమపానులు, ఉష్ణపానులు రెండూ ఉన్నారు. పురూరవుడు జీవించినంత కాలం వారిని తృప్తిపరిచాడు.
యస్మాత్ప్రసూయతే సోమో మాసి మాసి విశేషతః తతః స్వధాభృతం తద్వై పితౄణాం సోమపాయినామ్ ఏతత్తదమృతం సోమమ్ అవాప మధు చైవ హి
ప్రత్యేకంగా ప్రతి నెల సోముడు ఉత్పన్నమవుతాడు కనుక, స్వధా భరించేది సోమపాన పితృదేవతలకు చెందుతుంది. అలా ఆయన అమృతమైన సోముని, తేనెను పొందాడు.
తతః పీతసుధం సోమం సూర్యో ఽసావేకరశ్మినా ఆప్యాయతే సుషుమ్నేన సోమం తు సోమపాయినమ్
తర్వాత, అమృతమైన సోముని పానంచేసిన సూర్యుడు, ఒకే కిరణంతో, సుషుమ్న అనే కిరణ ద్వారా సోమపానులకు సోముని పోషిస్తాడు.
నిఃశేషా వై కలాః పూర్వా యుగపద్ వ్యాపయన్ పురా సుషుమ్నాప్యాయమానస్య భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పూర్వపు అన్ని కళలు, ఒకేసారి వ్యాపించి, సుషుమ్న కిరణం ద్వారా ప్రతి భాగం రోజుకో భాగంగా పోషించబడతాయి.
కలాః క్షీయన్తి కృష్ణాస్తాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ ఏవం సా సూర్యవీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయితా తనుః
కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. సూర్యుని శక్తితో చంద్రుని శరీరం ఇలా పోషించబడుతుంది.
పౌర్ణమాస్యాం స దృశ్యేత శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః ఏవమాప్యాయితః సోమః శుక్లపక్షే ఽప్యహఃక్రమాత్ దేవైః పీతసుధం సోమం పురా పశ్చాత్పిబేద్రవిః
పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు ప్రకాశవంతంగా, సంపూర్ణ వలయంగా కనిపిస్తాడు. ఇలా పోషించబడిన సోముడు శుక్లపక్షంలో రోజుకో రోజు పెరుగుతాడు. దేవతలు ముందుగా అమృతమైన సోముని పానంచేస్తారు, తరువాత మిగతా భాగాన్ని పితృదేవతలు పానంచేస్తారు.
పీతం పఞ్చదశాహం తు రశ్మినైకేన భాస్కరః ఆప్యాయయత్సుషుమ్నేన భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పదిహేను రోజులు సూర్యుడు ఒకే కిరణంతో సోముని పానంచేస్తాడు. సుషుమ్న కిరణం ద్వారా రోజుకో భాగంగా సోముని పోషణ జరుగుతుంది.
సుషుమ్నాప్యాయమానస్య శుక్లా వర్ధన్తి వై కలాః తస్మాద్ధ్రసన్తి వై కృష్ణాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ
సుషుమ్న కిరణం పోషణతో శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. అందువల్ల కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి.
ఏవమాప్యాయతే సోమః క్షయితే చ పునః పునః సమృద్ధిరేవం సోమస్య పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః
ఇలా సోముడు పోషించబడతాడు. తగ్గినప్పుడు మళ్లీ మళ్లీ నిండిపోతాడు. శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండింటిలోనూ సోముని వృద్ధి ఇలానే జరుగుతుంది.
ఇత్యేష పితృమాన్సోమః స్మృతస్తద్వసుధాత్మకః కాన్తః పఞ్చదశైః సార్ధం సుధాభృతపరిస్రవైః
ఇలా పితృదేవతలకు చెందిన సోముడు భూమి స్వరూపంగా, ప్రియంగా, పదిహేను అమృతధారలతో కూడినవాడిగా గుర్తించబడతాడు.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి పర్వణాం సంధయశ్చ యాః యథా గ్రథ్నన్తి పర్వాణి ఆవృత్తాదిక్షువేణువత్
ఇప్పుడు నేను పర్వకాల సంధులు, అవి ఎలా కలిసిపోతాయో, అవి ఎలా గడ్డి కడ్డెల ముడుల్లా అనుసంధానమవుతాయో వివరించబోతున్నాను.
తథాబ్దమాసాః పక్షాశ్చ శుక్లాః కృష్ణాస్తు వై స్మృతాః పౌర్ణమాస్యాస్తు యో భేదో గ్రన్థయః సంధయస్తథా
అలాగే సంవత్సరాలు, నెలలు, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండూ గుర్తించబడ్డాయి. పౌర్ణమి, ముడులు, సంధులు కూడా అలాగే వేరు వేరు గా గుర్తించబడ్డాయి.
అర్ధమాసస్య పర్వాణి ద్వితీయాప్రభృతీని చ అగ్న్యాధానక్రియా యస్మాన్ నీయన్తే పర్వసంధిషు
అర్ధమాసంలో రెండవ రోజు మొదలు వచ్చే పర్వాలు, అగ్ని స్థాపన వంటి కర్మలు పర్వసంధుల్లో నిర్వహించబడతాయి.
తస్మాత్తు పర్వణో హ్యాదౌ ప్రతిపద్యాదిసంధిషు సాయాహ్నే అనుమత్యాశ్చ ద్వౌ లవౌ కాల ఉచ్యతే లవౌ ద్వావేవ రాకాయాః కాలో జ్ఞేయో ఽపరాహ్ణికః
అందుకే పర్వకాల ప్రారంభంలో, ప్రతిపద మొదలైన సంధుల్లో, సాయంత్రం, అనుమతి సమయంలో రెండు లవలు సమయం అని చెప్పబడింది. రాకా సమయంలో కూడా మధ్యాహ్నం తరువాత రెండు లవలు సమయం అని తెలుసుకోవాలి.
ప్రకృతిః కృష్ణపక్షస్య కాలే ఽతీతే ఽపరాహ్ణికే సాయాహ్నే ప్రతిపద్యేష స కాలః పౌర్ణమాసికః
కృష్ణపక్షంలో మధ్యాహ్నం దాటి సాయంత్రం వచ్చినప్పుడు, ఆ సమయాన్ని పౌర్ణమాసి కాలంగా అంటారు.
వ్యతీపాతే స్థితే సూర్యే లేఖాదూర్ధ్వం యుగాన్తరమ్ యుగాన్తరోదితే చైవ చన్ద్రే లేఖోపరి స్థితే
వ్యతీపాత సమయంలో సూర్యుడు రేఖకు పైన ఉండగా, అది యుగాంతాన్ని సూచిస్తుంది. అలాగే చంద్రుడు కూడా యుగాంతం సమయంలో రేఖకు పైన ఉదయిస్తే, అదే సూచన.
పూర్ణమాసవ్యతీపాతౌ యదా పశ్యేత్పరస్పరమ్ తౌ తు వై ప్రతిపద్యావత్ తస్మిన్కాలే వ్యవస్థితౌ
పౌర్ణమాసి వ్యతీపాత సమయంలో ఇద్దరినీ కలిసినట్టు చూస్తే, వారు ప్రతిపద ప్రారంభంలో స్థిరంగా ఉంటారు. ఆ సమయమే వారి స్థానం.
తత్కాలం సూర్యముద్దిశ్య దృష్ట్వా సంఖ్యాతుమర్హసి స చైవ సత్క్రియాకాలః షష్ఠః కాలో ఽభిధీయతే
ఆ సమయంలో సూర్యుని చూసి లెక్కించాలి. అదే శుభకార్యాలకు సరైన కాలం, దీనిని ఆరో కాలంగా అంటారు.
పూర్ణేన్దుః పూర్ణపక్షే తు రాత్రిసంధిషు పూర్ణిమా తస్మాదాప్యాయతే నక్తం పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః
పౌర్ణమి రాత్రి, రాత్రి సంధుల్లో, శుక్లపక్షంలో చంద్రుడు సంపూర్ణంగా కనిపిస్తాడు. అందుకే పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు పూర్తిగా ప్రకాశిస్తాడు.
యదాన్యోన్యవతీం పాతే పూర్ణిమాం ప్రేక్షతే దివా చన్ద్రాదిత్యో ఽపరాహ్ణే తు పూర్ణత్వాత్పూర్ణిమా స్మృతా
సూర్యుడు, చంద్రుడు పరస్పరం వ్యతీపాత సమయంలో పౌర్ణమిని పగటిపూట చూస్తే, ఆ మధ్యాహ్నం పౌర్ణమిగా గుర్తిస్తారు.
యస్మాత్తామనుమన్యన్తే పితరో దైవతైః సహ తస్మాదనుమతిర్నామ పూర్ణత్వాత్పూర్ణిమా స్మృతా
ఆ సమయాన్ని పితృదేవతలు దేవతలతో కలిసి ఆమోదిస్తారు కాబట్టి, దాన్ని అనుమతి అంటారు. సంపూర్ణత వల్ల దాన్ని పౌర్ణమి అని అంటారు.
అత్యర్థం రాజతే యస్మాత్ పౌర్ణమాస్యాం నిశాకరః రఞ్జనాచ్చైవ చన్ద్రస్య రాకేతి కవయో విదుః
పౌర్ణమి రాత్రి చంద్రుడు అత్యంత ప్రకాశంగా మెరిసే కారణంగా, అలాగే చంద్రుని రంగు వల్ల, కవులు దాన్ని రాకా అని పిలుస్తారు.