ఏతదేవ తు పప్రచ్ఛ మనుః స మధుసూదనమ్ సూర్యపుత్రాయ చోవాచ యథా తన్మే నిబోధత
ఇదే ప్రశ్నను మనువు మధుసూదనుని అడిగాడు. మధుసూదనుడు సూర్యుని కుమారుడికి వివరంగా చెప్పాడు. మీరు కూడా వినండి.
తస్య చాహం ప్రవక్ష్యామి ప్రభావం విస్తరేణ తు ఐలస్య దివి సంయోగం సోమేన సహ ధీమతా
ఆ జ్ఞానవంతుడైన ఐలుని మహిమను, అతడు సోమునితో కలసి స్వర్గంలో కలిసిన విషయాన్ని నేను ఇప్పుడు పూర్తిగా వివరంగా చెబుతాను.
సోమాచ్చైవామృతప్రాప్తిః పితౄణాం తర్పణం తథా సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తాస్తథైవ చ
సోముని వల్ల అమృతాన్ని పొందడం, పితృదేవతలకు తర్పణం జరగడం జరుగుతుంది. అలాగే సౌమ్యులు, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్నిష్వత్తులు కూడా తృప్తి పొందుతారు.
యదా చన్ద్రశ్చ సూర్యశ్చ నక్షత్రాణాం సమాగతౌ అమావాస్యాం నివసత ఏకస్మిన్నథ మణ్డలే
చంద్రుడు, సూర్యుడు, నక్షత్రాలు అన్నీ కలిసినప్పుడు, వారు అమావాస్యనాడు ఒకే వలయములో నివసిస్తారు.
తదా స గచ్ఛతి ద్రష్టుం దివాకరనిశాకరౌ అమావాస్యామమావాస్యాం మాతామహపితామహౌ
అప్పుడు ప్రతి అమావాస్యనాడు అతడు సూర్యుడిని, చంద్రుడిని, తన తల్లి, తండ్రి పితామహులను దర్శించడానికి వెళ్తాడు.
అభివాద్య తు తౌ తత్ర కాలాపేక్షః స తిష్ఠతి ప్రచస్కన్ద తతః సోమమ్ అర్చయిత్వా పరిశ్రమాత్
అక్కడ వారిని నమస్కరించి, సరైన సమయం కోసం ఎదురు చూస్తూ ఉంటాడు. ఆ తరువాత సోముని పూజించి, అలసటతో అక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతాడు.
ఐలః పురూరవా విద్వాన్ మాసి శ్రాద్ధచికీర్షయా తతః స దివి సోమం వై హ్య్ ఉపతస్థే పితౄనపి
పురూరవుడు, జ్ఞానవంతుడు, ప్రతి నెల శ్రాద్ధం చేయాలనే కోరికతో, ఆ తరువాత స్వర్గంలో సోముని, పితృదేవతలను చేరుకుంటాడు.
ద్విలవం కుహూమాత్రం చ తావుభౌ తు నిధాయ సః సినీవాలీప్రమాణాల్పకుహూమాత్రవ్రతోదయే
అతడు రెండు కొలతలు, కుహూ పరిమాణంలో, రెండింటినీ కలిపి, వ్రతం ప్రారంభ సమయంలో, సునివాళి పరిమాణంలో చిన్న కొలతను ఉంచాడు.
కుహూమాత్రం పిత్రుద్దేశం జ్ఞాత్వా కుహూముపాసాతే తముపాస్య తతః సోమం కలాపేక్షీ ప్రతీక్షతే
పితృదేవతలకు కుహూ పరిమాణాన్ని తెలుసుకుని, కుహూను పూజిస్తాడు. ఆ తరువాత సోముని పూజించేందుకు సరైన కలా కోసం ఎదురు చూస్తాడు.
స్వధామృతం తు సోమాద్వై వసంస్తేషాం చ తృప్తయే దశభిః పఞ్చభిశ్చైవ స్వధామృతపరిస్రవైః కృష్ణపక్షభుజాం ప్రీతిర్ ద్రుహ్యతే పరమాంశుభిః
సోముని నుండి వచ్చే స్వధామృతాన్ని పితృదేవతల తృప్తికోసం, పది, ఐదు ప్రవాహాల ద్వారా సమర్పిస్తారు. కృష్ణపక్షంలో భోజనం చేసే పితృదేవతలు ఆ పరమ కిరణాలతో సంతోషిస్తారు.
సద్యో ఽభిక్షరతా తేన సౌమ్యేన మధునా చ సః నివాపేష్వథ దత్తేషు పిత్ర్యేణ విధినా తు వై
ఆ సౌమ్యమైన అమృతంతో వెంటనే ప్రవహిస్తూ, పితృయ విధానంతో నివేదనలు సమర్పించినప్పుడు అది జరుగుతుంది.
స్వధామృతేన సౌమ్యేన తర్పయామాస వై పితౄన్ సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తాస్తథైవ చ
ఆ సౌమ్య అమృతంతో సౌమ్యులు, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్నిష్వత్తులు వంటి పితృదేవతలను తృప్తిపర్చాడు.
ఋతురగ్నిః స్మృతో విప్రైర్ ఋతుం సంవత్సరం విదుః జజ్ఞిరే ఋతవస్తస్మాద్ ఋతుభ్యో హ్యార్తవా అభవన్
ఋతువుల అగ్ని అని మునులు గుర్తించారు. ఋతువును సంవత్సరంగా భావిస్తారు. ఋతువులు జన్మించి, వాటి నుండి ఆర్తవాలు పుట్టాయి.
పితర ఋతవో ఽర్ధమాసా విజ్ఞేయా ఋతుసూనవః పితామహాస్తు ఋతవో హ్య్ అమావాస్యాబ్దసూనవః ప్రపితామహాః స్మృతా దేవాః పఞ్చాబ్దా బ్రహ్మణః సుతాః
పితృదేవతలు ఋతువులే, అర్ధమాసాలు ఋతువుల కుమారులుగా గుర్తించాలి. పితామహులు ఋతువులే, అమావాస్యలు సంవత్సరపు కుమారులు. ప్రపితామహులు దేవతలు, అయిదు సంవత్సరాలు బ్రహ్మ కుమారులు అని గుర్తించాలి.
సౌమ్యా బర్హిషదః కావ్యా అగ్నిష్వాత్తా ఇతి త్రిధా గృహస్థా యే తు యజ్వానో హవిర్యజ్ఞార్తవాశ్చ యే స్మృతా బర్హిషదస్తే వై పురాణే నిశ్చయం గతాః
సౌమ్యా, బర్హిషదులు, కావ్యులు, అగ్ని ష్వాత్తులు అని మూడు రకాలుగా ఉంటారు. యజ్ఞాలు చేసే గృహస్థులు, హవిర్యజ్ఞాలు, ఋతువుల ప్రకారం చేసే యాగాలు చేసే వారు బర్హిషదులుగా పూర్వకాలంలో గుర్తింపబడ్డారు.
గృహమేధినశ్చ యజ్వానో హ్య్ అగ్నిష్వాత్తార్తవాః స్మృతాః అష్టకాపతయః కావ్యాః పఞ్చాబ్దాంస్తు నిబోధత
గృహస్థులు యజ్ఞాలు చేసే వారు అగ్ని ష్వాత్తులు, ఋతువుల ప్రకారం చేసే వారు కూడా అగ్ని ష్వాత్తులుగా పిలవబడతారు. అష్టకలకు అధిపతులు కావ్యులు. ఇప్పుడు ఐదు సంవత్సరాల వ్యవధుల గురించి విను.
తేషు సంవత్సరో హ్యగ్నిః సూర్యస్తు పరివత్సరః సోమస్ త్విడ్వత్సరశ్ చైవ వాయుశ్చైవానువత్సరః
వాటిలో సంవత్సరమే అగ్ని, పరివత్సరమే సూర్యుడు, ఇడ్వత్సరమే సోముడు, అనువత్సరమే వాయువు.
రుద్రస్తు వత్సరస్తేషాం పఞ్చాబ్దా యే యుగాత్మకాః కాలేనాధిష్ఠితస్తేషు చన్ద్రమాః స్రవతే సుధామ్
వాటిలో వత్సరంగా రుద్రుడు ఉంటాడు. ఈ ఐదు సంవత్సరాలు యుగ రూపాలు. కాలం ద్వారా స్థాపించబడి, వాటిలో చంద్రుడు అమృతాన్ని ప్రవహింపజేస్తాడు.
ఏతే స్మృతా దేవకృత్యాః సోమపాశ్చోష్మపాశ్చ యే తాంస్తేన తర్పయామాస యావదాసీత్పురూరవాః
ఇవి దేవతల కర్తవ్యాలు అని గుర్తించబడ్డాయి. సోమపానులు, ఉష్ణపానులు రెండూ ఉన్నారు. పురూరవుడు జీవించినంత కాలం వారిని తృప్తిపరిచాడు.
యస్మాత్ప్రసూయతే సోమో మాసి మాసి విశేషతః తతః స్వధాభృతం తద్వై పితౄణాం సోమపాయినామ్ ఏతత్తదమృతం సోమమ్ అవాప మధు చైవ హి
ప్రత్యేకంగా ప్రతి నెల సోముడు ఉత్పన్నమవుతాడు కనుక, స్వధా భరించేది సోమపాన పితృదేవతలకు చెందుతుంది. అలా ఆయన అమృతమైన సోముని, తేనెను పొందాడు.
తతః పీతసుధం సోమం సూర్యో ఽసావేకరశ్మినా ఆప్యాయతే సుషుమ్నేన సోమం తు సోమపాయినమ్
తర్వాత, అమృతమైన సోముని పానంచేసిన సూర్యుడు, ఒకే కిరణంతో, సుషుమ్న అనే కిరణ ద్వారా సోమపానులకు సోముని పోషిస్తాడు.
నిఃశేషా వై కలాః పూర్వా యుగపద్ వ్యాపయన్ పురా సుషుమ్నాప్యాయమానస్య భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పూర్వపు అన్ని కళలు, ఒకేసారి వ్యాపించి, సుషుమ్న కిరణం ద్వారా ప్రతి భాగం రోజుకో భాగంగా పోషించబడతాయి.
కలాః క్షీయన్తి కృష్ణాస్తాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ ఏవం సా సూర్యవీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయితా తనుః
కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. సూర్యుని శక్తితో చంద్రుని శరీరం ఇలా పోషించబడుతుంది.
పౌర్ణమాస్యాం స దృశ్యేత శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః ఏవమాప్యాయితః సోమః శుక్లపక్షే ఽప్యహఃక్రమాత్ దేవైః పీతసుధం సోమం పురా పశ్చాత్పిబేద్రవిః
పౌర్ణమి రోజున చంద్రుడు ప్రకాశవంతంగా, సంపూర్ణ వలయంగా కనిపిస్తాడు. ఇలా పోషించబడిన సోముడు శుక్లపక్షంలో రోజుకో రోజు పెరుగుతాడు. దేవతలు ముందుగా అమృతమైన సోముని పానంచేస్తారు, తరువాత మిగతా భాగాన్ని పితృదేవతలు పానంచేస్తారు.
పీతం పఞ్చదశాహం తు రశ్మినైకేన భాస్కరః ఆప్యాయయత్సుషుమ్నేన భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పదిహేను రోజులు సూర్యుడు ఒకే కిరణంతో సోముని పానంచేస్తాడు. సుషుమ్న కిరణం ద్వారా రోజుకో భాగంగా సోముని పోషణ జరుగుతుంది.
సుషుమ్నాప్యాయమానస్య శుక్లా వర్ధన్తి వై కలాః తస్మాద్ధ్రసన్తి వై కృష్ణాః శుక్లా హ్యాప్యాయయన్తి చ
సుషుమ్న కిరణం పోషణతో శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతాయి. అందువల్ల కృష్ణపక్ష కళలు తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్ష కళలు పెరుగుతూనే ఉంటాయి.
ఏవమాప్యాయతే సోమః క్షయితే చ పునః పునః సమృద్ధిరేవం సోమస్య పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః
ఇలా సోముడు పోషించబడతాడు. తగ్గినప్పుడు మళ్లీ మళ్లీ నిండిపోతాడు. శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండింటిలోనూ సోముని వృద్ధి ఇలానే జరుగుతుంది.
ఇత్యేష పితృమాన్సోమః స్మృతస్తద్వసుధాత్మకః కాన్తః పఞ్చదశైః సార్ధం సుధాభృతపరిస్రవైః
ఇలా పితృదేవతలకు చెందిన సోముడు భూమి స్వరూపంగా, ప్రియంగా, పదిహేను అమృతధారలతో కూడినవాడిగా గుర్తించబడతాడు.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి పర్వణాం సంధయశ్చ యాః యథా గ్రథ్నన్తి పర్వాణి ఆవృత్తాదిక్షువేణువత్
ఇప్పుడు నేను పర్వకాల సంధులు, అవి ఎలా కలిసిపోతాయో, అవి ఎలా గడ్డి కడ్డెల ముడుల్లా అనుసంధానమవుతాయో వివరించబోతున్నాను.
తథాబ్దమాసాః పక్షాశ్చ శుక్లాః కృష్ణాస్తు వై స్మృతాః పౌర్ణమాస్యాస్తు యో భేదో గ్రన్థయః సంధయస్తథా
అలాగే సంవత్సరాలు, నెలలు, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం రెండూ గుర్తించబడ్డాయి. పౌర్ణమి, ముడులు, సంధులు కూడా అలాగే వేరు వేరు గా గుర్తించబడ్డాయి.