భార్గవాత్పాదహీనశ్చ విజ్ఞేయో వై బృహస్పతిః బృహస్పతేః పాదహీనౌ కేతువక్రావుభౌ స్మృతౌ
భార్గవుని కంటే పాదం తక్కువగా ఉన్నది బృహస్పతి అని తెలుసుకోవాలి. బృహస్పతి నుండి పాదం తక్కువగా ఉండేవారు కేతువు, వక్రుడు ఇద్దరూ.
విస్తారమణ్డలాభ్యాం తు పాదహీనస్తయోర్బుధః తారానక్షత్రరూపాణి వపుష్మన్తీహ యాని వై
విస్తారము, వలయ పరిమాణంలో, ఆ ఇద్దరికి పాదం తక్కువగా బుధుడు ఉంటాడు. ఇక్కడ తారలు, నక్షత్రాల రూపాలు అందరికీ ఆకారంతో ఉంటాయి.
బుధేన సమరూపాణి విస్తారాన్మణ్డలాత్తు వై తారానక్షత్రరూపాణి హీనాని తు పరస్పరమ్
బుధునితో సమానమైన రూపాలు ఉన్నా, విస్తారము, వలయ పరిమాణంలో తారలు, నక్షత్రాల ఆకారాలు పరస్పరం తక్కువగా ఉంటాయి.
శతాని పఞ్చ చత్వారి త్రీణి ద్వే చైకమేవ చ సర్వోపరి నిసృష్టాని మణ్డలాని తు తారకాః
ఐదు వందలు, నాలుగు వందలు, మూడు వందలు, రెండు వందలు, ఒక వంద — ఇవే అన్నిటి పైభాగంలో ఏర్పడిన తారల వలయాలు.
యోజనార్ధప్రమాణాని తేభ్యో హ్రస్వం న విద్యతే ఉపరిష్టాత్తు యే తేషాం గ్రహా యే క్రూరసాత్త్వికాః
వాటిలో ప్రతి ఒక్కటి అర యోజన పరిమాణంలో ఉంటుంది; వాటి కంటే చిన్నవి లేవు. వాటి పైన క్రూర స్వభావం గలవారు, సాత్విక స్వభావం గల గ్రహాలు ఉన్నాయి.
సౌరశ్చాఙ్గిరసో వక్రో విజ్ఞేయా మన్దచారిణః తేభ్యో ఽధస్తాత్తు చత్వారః పునశ్చాన్యే మహాగ్రహాః
సౌరుడు, అంగిరసుడు, వక్రుడు — వీరు మందగమనులు అని తెలుసుకోవాలి. వీరి కంటే క్రింద మరో నలుగురు, మళ్లీ ఇతర మహాగ్రహాలు ఉంటాయి.
సోమః సూర్యో బుధశ్చైవ భార్గవశ్చేతి శీఘ్రగాః యావన్తి చైవ ఋక్షాణి కోట్యస్తావన్తి తారకాః
సోముడు, సూర్యుడు, బుధుడు, భార్గవుడు — వీరందరూ వేగంగా సంచరిస్తారు. ఎన్ని నక్షత్ర సమూహాలు ఉన్నాయో, అంతే కోట్ల సంఖ్యలో తారలు కూడా ఉన్నాయి.
సర్వేషాం తు గ్రహాణాం వై సూర్యో ఽధస్తాత్ప్రసర్పతి విస్తీర్ణం మణ్డలం కృత్వా తస్యోర్ధ్వం చరతే శశీ
ప్రతి గ్రహాల్లో సూర్యుడు క్రింద భాగంలో విస్తృతమైన వలయాన్ని ఏర్పరిచి సంచరిస్తాడు. ఆ సూర్యుని పైన చంద్రుడు సంచరిస్తాడు.
నక్షత్రమణ్డలం చాపి సోమాదూర్ధ్వం ప్రసర్పతి నక్షత్రేభ్యో బుధశ్చోర్ధ్వం బుధాచ్చోర్ధ్వం తు భార్గవః
చంద్రుని పైన నక్షత్రాల వలయం ఉంటుంది. ఆ నక్షత్రాల పైన బుధుడు, బుధుని పైన భార్గవుడు ఉంటారు.
వక్రస్తు భార్గవాదూర్ధ్వం వక్రాదూర్ధ్వం బృహస్పతిః తస్మాచ్ఛనైశ్చరశ్చోర్ధ్వం దేవాచార్యోపరి స్థితః
భార్గవుని పైన వక్రుడు, వక్రుని పైన బృహస్పతి, ఆ బృహస్పతిని మించి శనైశ్చరుడు, దేవతల గురువు పైన నిలిచివుంటాడు.
శనైశ్చరాత్తథా చోర్ధ్వం జ్ఞేయం సప్తర్షిమణ్డలమ్ సప్తర్షిభ్యో ధ్రువశ్చోర్ధ్వం సమస్తం త్రిదివం ధ్రువే
శనైశ్చరుని పైన సప్తర్షుల వలయం ఉంది. సప్తర్షులను మించి ధ్రువతార, ఆ ధ్రువుని పైన మొత్తం స్వర్గం ఉంది.
ద్విగుణేషు సహస్రేషు యోజనానాం శతేషు చ గ్రహాన్తరమ్ అథైకైకమ్ ఊర్ధ్వం నక్షత్రమణ్డలాత్
రెండు వేల యోజనాలు, ఇంకా వందల యోజనల దూరంలో, ప్రతి గ్రహం ఒక్కొక్కటి నక్షత్ర వలయానికి పైన స్థితి చెంది ఉంటుంది.
తారాగ్రహాన్తరాణి స్యుర్ ఉపర్యుపర్యధిష్ఠితమ్ గ్రహాశ్చ చన్ద్రసూర్యౌ చ దివి దివ్యేన తేజసా
తారలు, గ్రహాల మధ్య అంతరాలు ఒకదాని పైన ఒకటి ఏర్పడినవిగా ఉంటాయి. గ్రహాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు ఆకాశంలో దివ్య కాంతితో ప్రకాశిస్తాయి.
నక్షత్రేషు చ యుజ్యన్తే గచ్ఛన్తో నియతక్రమాత్ చన్ద్రార్కగ్రహనక్షత్రా నీచోచ్చగృహమాశ్రితాః
వీటన్నీ నక్షత్రాల్లో కలిసిపోతూ, నిర్ణీత క్రమంలో సంచరిస్తుంటాయి. చంద్రుడు, సూర్యుడు, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు తమ తమ దిగువ, పై స్థానాల్లో ఉంటాయి.
సమాగమే చ భేదే చ పశ్యన్తి యుగపత్ప్రజాః పరస్పరం స్థితా హ్యేవం యుజ్యన్తే చ పరస్పరమ్
వీటన్నీ కలిసినప్పుడు లేదా వేరుపడినప్పుడు, ప్రజలు వాటిని ఒకేసారి చూస్తారు. అవన్నీ పరస్పరం స్థిరంగా ఉండి, ఒకదానితో ఒకటి కలిసివుంటాయి.
అసంకరేణ విజ్ఞేయస్ తేషాం యోగస్తు వై బుధైః ఇత్యేవం సంనివేశో వై పృథివ్యా జ్యోతిషాం చ యః
వాటిలో కలయికలు బుద్ధిమంతులు స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలి. ఇలానే భూమి, జ్యోతిర్లయాల ఏర్పాటూ ఉంది.
ద్వీపానాముదధీనాం చ పర్వతానాం తథైవ చ వర్షాణాం చ నదీనాం చ యే చ తేషు వసన్తి వై
ద్వీపాలు, సముద్రాలు, పర్వతాలు, వర్షాలు, నదులు — వీటిలో ఎవరు నివసిస్తారో వారందరూ కూడా...
ఇత్యేషో ఽర్కవశేనైవ సంనివేశస్తు జ్యోతిషామ్ ఆవర్తః సాన్తరో మధ్యే సంక్షిప్తశ్చ ధ్రువాత్తు స
ఇలా సూర్యుని ప్రభావంతో జ్యోతిర్లయాల ఏర్పాటయింది. ఇది మధ్యలో సన్నగా ఉండి, లోపల ఖాళీ ఉన్న, ధ్రువుని ఆధారంగా తిరుగుతున్న వ్యవస్థ.
సర్వతస్తేషు విస్తీర్ణో వృత్తాకార ఇవోచ్ఛ్రితః లోకసంవ్యవహారార్థమ్ ఈశ్వరేణ వినిర్మితః
ఇవన్నీ విస్తారంగా, వృత్తాకారంగా, పైకి ఎత్తుగా ఉంటాయి. లోక వ్యవహారానికి దేవుడు వీటిని సృష్టించాడు.
కల్పాదౌ బుద్ధిపూర్వం తు స్థాపితో ఽసౌ స్వయమ్భువా ఇత్యేష సంనివేశో వై సర్వస్య జ్యోతిరాత్మకః
కాల్ప ప్రారంభంలో స్వయంభువుడు ముందుగానే ఆలోచించి వీటిని స్థాపించాడు. ఇదే అన్ని జ్యోతిర్మయమైన వాటి ఏర్పాటుగా చెప్పబడింది.
వైశ్వరూపం ప్రధానస్య పరిణాహో ఽస్య యః స్మృతః తేషాం శక్యం న సంఖ్యాతుం యాథాతథ్యేన కేనచిత్ గతాగతం మనుష్యేణ జ్యోతిషాం మాంసచక్షుషా
ఇదే ప్రధానమైనదానికి విశ్వరూపం, దీని పరిమాణం అని చెప్పబడింది. వాటి సంచారాన్ని నిజంగా ఎవరూ లెక్కించలేరు; మాంసకండ్ల కళ్లతో మానవుడు జ్యోతిర్లయాల చలనం చూడలేడు.
కథం జగామ భగవాన్ పురారిత్వం మహేశ్వరః దదాహ చ కథం దేవస్ తన్నో విస్తరతో వద
భగవంతుడు మహేశ్వరుడు ఎలా పురారిగా అయ్యాడు? ఆయన ఆ నగరాలను ఎలా దహించాడో వివరంగా చెప్పు.
పృచ్ఛామస్త్వాం వయం సర్వే బహుమానాత్పునః పునః త్రిపురం తద్యథా దుర్గం మయమాయావినిర్మితమ్ దేవేనైకేషుణా దగ్ధం తథా నో వద మానద
మేమందరం మళ్లీ మళ్లీ గౌరవంతో అడుగుతున్నాం: మాయ అనే మాయావాది నిర్మించిన దుర్గమైన త్రిపురను దేవుడు ఒక్క బాణంతో ఎలా దహించాడో వివరంగా చెప్పు, మానద.
శృణుధ్వం త్రిపురం దేవో యథా దారితవాన్ భవః మయో నామ మహామాయో మాయానాం జనకో ఽసురః
త్రిపురను దేవుడు ఎలా ధ్వంసం చేశాడో వినండి. మాయ అనే అసురుడు, మాయలకు తండ్రి, గొప్ప మాయావాది, ఆ త్రిపురను నిర్మించాడు.
నిర్జితః స తు సంగ్రామే తతాప పరమం తపః తపస్యన్తం తు తం విప్రా దైత్యావన్యావనుగ్రహాత్
ఆ యుద్ధంలో ఓడిపోయిన వాడు, తీవ్రమైన తపస్సు ఆచరించాడు. అతడు తపస్సులో లీనమై ఉన్నప్పుడు, బ్రాహ్మణులారా, దైత్యులు అతనిపై దయతో ఉన్నారు.
తస్యైవ కృత్యముద్దిశ్య తేపతుః పరమం తపః విద్యున్మాలీ చ బలవాంస్ తారకాఖ్యశ్చ వీర్యవాన్
అతని కోసం వారు కూడా తీవ్రమైన తపస్సు చేశారు. వారిలో బలవంతుడు విద్యున్మాలి, పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధుడైన తారకుడు ఉన్నారు.
మయతేజఃసమాక్రాన్తౌ తేపతుర్మయపార్శ్వగౌ లోకా ఇవ యథా మూర్తాస్ త్రయస్ త్రయ ఇవాగ్నయః
మయా యొక్క తేజస్సుతో నిండిన ఆ ఇద్దరూ, మయా పక్కన ఉండి, తపస్సు చేశారు. వారు మూడు లోకాలు రూపంలో ఉన్నట్టు, లేదా మూడు అగ్నిలా కనిపించారు.
లోకత్రయం తాపయన్తస్ తే తేపుర్దానవాస్తపః హేమన్తే జలశయ్యాసు గ్రీష్మే పఞ్చతపే తథా
ఆ దానవులు తపస్సు చేస్తూ మూడు లోకాల్ని వేడెక్కించారు. హేమంతంలో నీటిమీద పడుకుని, గ్రీష్మంలో ఐదు రకాల వేడిని భరించారు.
వర్షాసు చ తథాకాశే క్షపయన్తస్తనూః ప్రియాః సేవానాః ఫలమూలాని పుష్పాణి చ జలాని చ
వర్షాకాలంలో, అలాగే ఆకాశంలోనూ, వారు తమ శరీరాలను క్షీణింపజేసుకుంటూ, సేవకులకు ఇష్టమైన పండ్లు, కందులు, పువ్వులు, నీటితో జీవించారు.
అన్యదాచరితాహారాః పఙ్కేనాచితవల్కలాః మగ్నాః శైవాలపఙ్కేషు విమలావిమలేషు చ
ఇతర సమయాల్లో, దొరికిన ఆహారాన్ని తింటూ, మట్టితో పూతపెట్టిన వృక్షచర్మాలు ధరించి, వారు మలినమైన, నిర్మలమైన చెరువుల్లో మునిగిపోయేవారు.