చతుర్భూతావశిష్టే ఽస్మిన్ బ్రహ్మణా సమధిష్ఠితే స్వయమ్భూర్ భగవాంస్తత్ర లోకతత్త్వార్థసాధకః
ఈ లోకంలో నాలుగు భూతాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నప్పుడు, వాటిని బ్రహ్మ ఆధిపత్యం వహించినప్పుడు, స్వయంభువుడు అయిన భగవంతుడు అక్కడ ఉండి, లోకానికి అవసరమైన కార్యాన్ని నెరవేర్చాడు.
ఖద్యోతరూపీ విచరన్న్ ఆవిర్భావం వ్యచిన్తయత్ జ్ఞాత్వాగ్నిం కల్పకాలాదావ్ అపః పృథ్వీం చ సంశ్రితా
అతడు అగ్ని రూపంలో సంచరిస్తూ, సృష్టిని ఆలోచించాడు. కల్ప ప్రారంభంలో అగ్నిని తెలుసుకుని, ఆ తర్వాత నీరు, భూమిని ఆశ్రయించాడు.
స సంభృత్య ప్రకాశార్థం త్రిధా తుల్యో ఽభవత్పునః పాచకో యస్తు లోకే ఽస్మిన్ పార్థివః సో ఽగ్నిరుచ్యతే
అతడు ప్రకాశం కోసం వాటిని సమీకరించి, మళ్లీ మూడురకాలుగా మారాడు. ఈ లోకంలో వండే అగ్ని, భౌతికమైన అగ్నిగా పిలవబడతాడు.
యశ్చాసౌ తపతే సూర్యే శుచిరగ్నిశ్చ స స్మృతః వైద్యుతో జాఠరః సౌమ్యో వైద్యుతశ్చాప్యబిన్ధనః
సూర్యునిలో ప్రకాశించే అగ్ని పవిత్రమైనదిగా గుర్తించబడుతుంది. మేఘాల్లో మెరుపు, జఠరాగ్ని, చంద్రునిలోని అగ్ని, ఇంధనం లేని అగ్నీ కూడా అగ్నే అని పిలవబడతాయి.
తేజోభిశ్చాప్యతే కశ్చిత్ కశ్చిదేవాప్యనిన్ధనః కాష్ఠేన్ధనస్తు నిర్మథ్యః సో ఽద్భిః శామ్యతి పావకః
కొన్ని అగ్నులు తేజస్సుతో ప్రज్వలిస్తాయి, కొన్ని మాత్రం ఇంధనం లేకుండానే ఉంటాయి. చెక్కను రుద్ది వెలిగించే అగ్ని, నీటితో ఆర్పబడుతుంది.
అర్చిష్మాన్పచనో ఽగ్నిస్తు నిష్ప్రభః సౌమ్యలక్షణః యశ్చాసౌ మణ్డలే శుక్లే నిరూష్మా న ప్రకాశతే
జ్వాలలతో వండే అగ్ని, ప్రకాశం లేని, చంద్రుని లక్షణాలతో ఉంటుంది. తెల్ల వలయంలో ఉండే అగ్ని వేడి లేకుండా, వెలుగు ఇవ్వదు.
ప్రభా సౌరీ తు పాదేన అస్తం యాతి దివాకరే అగ్నిమావిశతే రాత్రౌ తస్మాదగ్నిః ప్రకాశతే
సూర్యుని కాంతి, సూర్యుని పాదంతో అస్తమిస్తుంది. రాత్రిపూట అది అగ్నిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. అందుకే రాత్రి అగ్ని ప్రకాశిస్తుంది.
ఉదితే తు పునః సూర్యే ఊష్మాగ్నేస్తు సమావిశత్ పాదేన తేజసశ్చాగ్నేస్ తస్మాత్ సంతపతే దివా
మళ్లీ సూర్యుడు ఉదయిస్తే, అగ్నిలోని వేడి సూర్యునిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. అగ్నిలోని తేజస్సు కూడా పాదంతో సూర్యునిలోకి చేరి, పగలు వేడి పెరుగుతుంది.
ప్రాకాశ్యం చ తథౌష్ణ్యం చ సౌర్యాగ్నేయే తు తేజసీ పరస్పరానుప్రవేశాద్ ఆప్యాయేతే దివానిశమ్
సూర్యుని కాంతి, అగ్నిలోని వేడి రెండూ పరస్పరం కలిసిపోతూ, పగలు రాత్రి మారుతూ నిండిపోతుంటాయి.
ఉత్తరే చైవ భూమ్యర్ధే తథా హ్యస్మింస్తు దక్షిణే ఉత్తిష్ఠతి పునః సూర్యే రాత్రిరావిశతే హ్య్ అపః
భూమి ఉత్తర భాగంలో, అలాగే దక్షిణ భాగంలో కూడా, సూర్యుడు మళ్లీ ఉదయిస్తే, రాత్రి నీటిలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
తస్మాత్తామ్రా భవన్త్యాపో దివారాత్రిప్రవేశనాత్ అస్తం గతే పునః సూర్యే అహర్వై ప్రవిశత్య్ అపః
అందుకే, పగలు రాత్రి మార్పు వల్ల నీరు తామ్రవర్ణంగా మారుతుంది. సూర్యుడు మళ్లీ అస్తమిస్తే, నీరు పగలులోకి ప్రవేశిస్తుంది.
తస్మాన్నక్తం పునః శుక్లా హ్య్ ఆపో దృశ్యన్తి భాసురాః ఏతేన క్రమయోగేణ భూమ్యర్ధే దక్షిణోత్తరే
అందువల్ల, రాత్రిపూట నీరు తెల్లగా, ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తుంది. ఈ క్రమంలో భూమి ఉత్తర, దక్షిణ భాగాల్లో కూడా ఇదే జరుగుతుంది.
ఉదయాస్తమయే హ్యత్ర అహోరాత్రం విశత్య్ అపః యశ్చాసౌ తపతే సూర్యః సో ఽపః పిబతి రశ్మిభిః
ఇక్కడ ఉదయం, సాయంత్రం కలిసినప్పుడు, పగలు రాత్రి అన్నీ నీటిలో కలిసిపోతాయి. ఆ ప్రకాశించే సూర్యుడు తన కిరణాలతో ఆ నీటిని పీలుస్తాడు.
సహస్రపాదస్త్వేషో ఽగ్నీ రక్తకుమ్భనిభస్తు సః ఆదత్తే స తు నాడీనాం సహస్రేణ సమన్తతః
వెయ్యి కాళ్లు ఉన్న, ఎర్ర గడల వలె కనిపించే ఆ అగ్ని, చుట్టూ వెయ్యి నాళాల ద్వారా నీటిని ఆకర్షిస్తాడు.
అపో నదీసముద్రేభ్యో హ్రదకూపేభ్య ఏవ చ తస్య రశ్మిసహస్రేణ శీతవర్షోష్ణనిఃస్రవః
నదులు, సముద్రాలు, సరస్సులు, బావుల నుండి వచ్చిన నీరు, అతని వెయ్యి కిరణాల ద్వారా చల్లదనం, వర్షం, వేడి రూపంలో బయటికీ వస్తుంది.
తాసాం చతుఃశతం నాడ్యో వర్షన్తే చిత్రమూర్తయః చన్దనాశ్చైవ మేధ్యాశ్చ కేతనాశ్ చేతనాస్తథా
వాటిలో నలభై నాళాలు వింత వింత రూపాలతో వర్షాన్ని కురిపిస్తాయి. కొన్ని గంధపు వాసనతో, కొన్ని పవిత్రంగా, కొన్ని గుర్తులతో, మరికొన్ని ప్రాణంతో ఉంటాయి.
అమృతా జీవనాః సర్వా రశ్మయో వృష్టిసర్జనాః హిమోద్భవాశ్చ తే ఽన్యోన్యం రశ్మయస్త్రింశతః స్మృతాః చన్ద్రతారాగ్రహైః సర్వైః పీతా భానోర్గభస్తయః
వర్షాన్ని కలిగించే అన్ని కిరణాలు అమృత స్వరూపంగా, జీవానికి ఆధారంగా ఉంటాయి. అవి చల్లదనం నుండి పుట్టి, వాటిలో ముప్పై కిరణాలు పరస్పరం కలిసిపోతాయని చెబుతారు. చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు అన్నీ సూర్యుని కిరణాలను పీలుస్తాయి.
ఏతా మధ్యాస్తథాన్యాశ్చ హ్లాదిన్యో హిమసర్జనాః శుక్లాశ్చ కకుభశ్చైవ గావో విశ్వసృతశ్చ యాః
వాటిలో కొన్ని మధ్యలో ఉంటాయి, మరికొన్ని ఆనందాన్ని కలిగించే చల్లదనాన్ని ప్రసరిస్తాయి. కొన్ని తెల్లగా, కొన్ని దిక్కులు, కొన్ని ఆవులు, మరికొన్ని సృష్టికర్తలుగా ఉంటాయి.
శుక్లాస్తా నామతః సర్వాస్ త్రింశతో ఘర్మసర్జనాః సంబిభ్రతి హి తాః సర్వా మనుష్యాన్దేవతాః పితౄన్
ఈ ముప్పై తెల్ల కిరణాలు పేరుగాంచినవిగా, వేడిని ప్రసరిస్తూ, మనుషులు, దేవతలు, పితృదేవతలను పోషిస్తాయి.
మనుష్యానోషధీభిశ్చ స్వధయా చ పితౄనపి అమృతేన సురాన్సర్వాన్ సంతతం పరితర్పయన్
ఈ కిరణాల వల్ల మనుషులు మొక్కలతో, పితృదేవతలు స్వధతో, దేవతలు అమృతంతో ఎప్పటికప్పుడు తృప్తిపొందుతారు.
వసన్తే చైవ గ్రీష్మే చ శనైః సంతపతే త్రిభిః వర్షాసు చ శరద్యేవం చతుర్భిః సంప్రవర్షతి
వసంతంలో, గ్రీష్మంలో సూర్యుడు మెల్లగా మూడు కిరణాలతో వేడిని పెంచుతాడు. వర్షాకాలం, శరదృతువుల్లో నాలుగు కిరణాలతో వర్షాన్ని కురిపిస్తాడు.
హేమన్తే శిశిరే చైవ హిమోత్సర్గస్ త్రిభిః పునః ఓషధీషు బలం ధత్తే సుధాం చ స్వధయా పునః
హేమంతం, శిశిరంలో మళ్లీ మూడు కిరణాలతో మంచు కురిపిస్తాడు. మొక్కలకు బలాన్ని ఇస్తూ, మళ్లీ అమృతం, స్వధను ప్రసాదిస్తాడు.
సూర్యో ఽమరత్వమమృతే త్రయస్ త్రిషు నియచ్ఛతి ఏవం రశ్మిసహస్రం తు సౌరం లోకార్థసాధకమ్
సూర్యుడు మూడు ఋతువుల్లో మూడు కిరణాల ద్వారా అమృతంతో అమరత్వాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. ఇలా వెయ్యి కిరణాలు లోకానికి అవసరమైన కార్యాలను నెరవేర్చుతాయి.
భిద్యతే ఋతుమాసాద్య సహస్రం బహుధా పునః ఇత్యేవం మణ్డలం శుక్లం భాస్వరం లోకసంజ్ఞితమ్
ఈ వెయ్యి కిరణాలు ఋతువులకూ, మాసాలకూ తగినట్టు అనేక విధాలుగా విభజించబడతాయి. ఈ ప్రకాశవంతమైన వలయాన్ని లోకం అని పిలుస్తారు.
నక్షత్రగ్రహసోమానాం ప్రతిష్ఠా యోనిరేవ చ చన్ద్ర ఋక్షగ్రహాః సర్వే విజ్ఞేయాః సూర్యసమ్భవాః
ఇది నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, చంద్రునికి ఆధారంగా, గర్భంగా ఉంటుంది. చంద్రనక్షత్రాలు, గ్రహాలన్నీ సూర్యుని నుండే పుట్టినవిగా తెలుసుకోవాలి.
సుషుమ్నా సూర్యరశ్మిర్యా క్షీణం శశినమేధతే హరికేశః పురస్తాత్తు యో వై నక్షత్రయోనికృత్
సుషుమ్న అనే సూర్యకిరణం వల్ల క్షీణించిన చంద్రుడు మళ్లీ పెరుగుతాడు. హరికేశుడు ముందు భాగంలో ఉండి, నక్షత్రాల ఆది కారణంగా ఉంటాడు.
దక్షిణే విశ్వకర్మా తు రశ్మిరాప్యాయయద్బుధమ్ విశ్వావసుశ్చ యః పశ్చాచ్ ఛుక్రయోనిశ్చ స స్మృతః
దక్షిణదిక్కులో విశ్వకర్మ అనే కిరణం బుధుడిని పోషిస్తుంది. పశ్చిమంలో విశ్వావసు ఉండి, అతడే శుక్రుని మూలంగా గుర్తించబడతాడు.
సంవర్ధనస్తు యో రశ్మిః స యోనిర్లోహితస్య చ షష్ఠస్తు హ్యశ్వభూ రశ్మిర్ యోనిః స హి బృహస్పతేః
పోషణకిరణమే అంగారకుని మూలంగా ఉంటుంది. ఆరోదిగా అశ్వభూ అనే కిరణం బృహస్పతికి మూలంగా ఉంటుంది.
శనైశ్చరం పునశ్చాపి రశ్మిరాప్యాయతే సురాట్ న క్షీయతే యతస్తాని తస్మాన్నక్షత్రతా స్మృతా
శనైశ్చరుని పోషించే కిరణాన్ని సురాట్ అంటారు. అది ఎప్పటికీ తగ్గదు కనుక వాటిని నక్షత్రాలు అంటారు.
క్షేత్రాణ్యేతాని వై సూర్యమ్ ఆపతన్తి గభస్తిభిః క్షేత్రాణి తేషామాదత్తే సూర్యో నక్షత్రతా తతః
ఈ క్షేత్రాలు సూర్యుని కిరణాలతో చేరతాయి. సూర్యుడు వాటిని స్వీకరించి, అందువల్ల వాటిని నక్షత్రాలు అని పిలుస్తారు.