కల్పాదౌ సమ్ప్రయుక్తాశ్చ వహన్త్యాభూతసంప్లవమ్ ఆవృతో వాలఖిల్యైశ్చ భ్రమతే రాత్ర్యహాని తు
కల్పం మొదలయ్యే వేళ, సముద్రం లాంటి జీవ సముదాయాన్ని మోస్తూ, వాలఖిల్యులు చుట్టూ ఉండగా, అది రాత్రి, పగళ్ళు తిరుగుతూ సాగిపోతుంది.
గ్రథితైః స్వవచోభిశ్చ స్తూయమానో మహర్షిభిః సేవ్యతే గీతనృత్యైశ్చ గన్ధర్వాప్సరసాం గణైః
మహర్షులు తమ మాటలతో స్తుతిస్తూ, గంధర్వులు, అప్సరసలు పాటలు పాడుతూ, నృత్యాలు చేస్తూ సేవిస్తారు.
పతంగైః పతగైరశ్వైర్ భ్రామ్యమాణో దివస్పతిః వీథ్యాశ్రయాణి చరతి నక్షత్రాణి తథా శశీ
ఆకాశాధిపతి పక్షులు, రెక్కలుగల గుర్రాలు, ఇతర రథాలపై తిరుగుతూ, తారలు, చంద్రుడు కూడా తమ మార్గాల్లో సంచరిస్తారు.
హ్రాసవృద్ధీ తథైవాస్య రశ్మయః సూర్యవత్స్మృతాః త్రిచక్రోభయతో ఽశ్వశ్చ విజ్ఞేయః శశినో రథః
దాని కిరణాలు సూర్యునివి లాగా పెరుగుతూ, తగ్గుతూ ఉంటాయి; చంద్రుని రథానికి మూడు చక్రాలు, రెండు వైపులా గుర్రాలు ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి.
అపాం గర్భసముత్పన్నో రథః సాశ్వః ససారథిః సహారైస్తైస్త్రిభిశ్చక్రైర్ యుక్తః శుక్లైర్హయోత్తమైః
నీటిలో నుండే రథం, గుర్రాలు, సారథి కలిగి, మూడు తెల్లని ఉత్తమ గుర్రాలు, చక్రాలతో కూడి పుట్టుకొస్తుంది.
దశభిస్తురగైర్దివ్యైర్ అసఙ్గైస్ తన్మనోజవైః సకృద్యుక్తే రథే తస్మిన్ వహన్తస్త్వాయుగక్షయమ్
పది దివ్యమైన, మనస్సు వేగంతో పరిగెత్తే, ఎటువంటి బంధం లేని గుర్రాలు ఒక్కసారి రథానికి జోడిస్తే, అవి అలసట లేకుండా దాన్ని మోస్తాయి.
సంగృహీతా రథే తస్మిఞ్ ఛ్వేతశ్చక్షుఃశ్రవాశ్చ వై అశ్వాస్తమేకవర్ణాస్తే వహన్తే శఙ్ఖవర్చసః
ఆ రథంలో శ్వేత, చక్షుఃశ్రవా అనే గుర్రాలు కలసి ఉంటాయి; అవన్నీ ఒకే రంగులో, శంఖం వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతుంటాయి.
అజశ్చ త్రిపథశ్చైవ వృషో వాజీ నరో హయః అంశుమాన్ సప్తధాతుశ్చ హంసో వ్యోమమృగస్తథా
అజ, త్రిపథ, వృష, వాజీ, నర, హయ, అంషుమాన్, సప్తధాతు, హంస, వ్యోమమృగం — ఇవే ఆ గుర్రాల పేర్లు.
ఇత్యేతే నామభిశ్చైవ దశ చన్ద్రమసో హయాః ఏవం చన్ద్రమసం దేవం వహన్తి స్మాయుగక్షయమ్
ఇలా, ఈ పది గుర్రాలు చంద్రుని రథాన్ని అలసట లేకుండా మోస్తూ ఉంటాయి.
దేవైః పరివృతః సోమః పితృభిః సహ గచ్ఛతి సోమస్య శుక్లపక్షాదౌ భాస్కరే పరతః స్థితే
దేవతలు చుట్టూ ఉండగా, సోముడు పితృదేవతలతో కలిసి ప్రయాణిస్తాడు; సోముని శుక్లపక్షం మొదలవుతే, సూర్యుడు కొంత దూరంగా ఉంటాడు.
ఆపూర్యతే పరో భాగః సోమస్య తు అహఃక్రమాత్ తతః పీతక్షయం సోమం యుపగద్వ్యాపయన్ రవిః
ప్రతి రోజు సోముని పైభాగం నిండిపోతుంది; ఆ తరువాత, సూర్యుడు యూపస్తంభానికి దగ్గరగా వచ్చి, సోముని తగ్గింపును కలిగిస్తాడు.
పీతం పఞ్చదశాహం చ రశ్మినైకేన భాస్కరః ఆపూరయన్దదౌ తేన భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పదిహేను రోజులు సూర్యుడు ఒకే కిరణంతో సోముని త్రాగి, మళ్లీ ప్రతి రోజు కొంత కొంతగా నింపుతుంటాడు.
సుషుమ్నాప్యయమానస్య శుక్లే వర్ధన్తి వై కలాః తస్మాద్ధ్రసన్తి వై కృష్ణే శుక్లే హ్యాప్యాయయన్తి చ
సుషుమ్నా లయమైతే, శుక్లపక్షంలో చంద్రుని కళలు పెరుగుతాయి; అందువల్ల కృష్ణపక్షంలో అవి తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్షంలో మళ్లీ నిండిపోతాయి.
ఇత్యేవం సూర్యవీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయతే తనుః పౌర్ణమాస్యాం ప్రదృశ్యేత శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః
ఇలా సూర్యుని శక్తితో చంద్రుని రూపం నిండిపోతుంది; పౌర్ణమి రోజున చంద్రుని వెలుగు, సంపూర్ణ వలయంగా కనిపిస్తుంది.
ఏవమాప్యాయతే సోమః శుక్లపక్షేష్వహఃక్రమాత్ తతో ద్వితీయాప్రభృతి బహులస్య చతుర్దశీ
ఈ విధంగా శుక్లపక్షంలో ప్రతి రోజు సోముడు నిండిపోతాడు; ఆ తరువాత, కృష్ణపక్షంలో రెండవ రోజు మొదలుకొని, పద్నాలుగవ రోజు వరకు.
అపాం సారమయస్యేన్దో రసమాత్రాత్మకస్య చ పిబన్త్యమ్బుమయం దేవా మధు సౌమ్యం తథామృతమ్
నీటి సారం మాత్రమే కలిగిన, అమృత స్వరూపమైన సోముని, దేవతలు తీయగా, మృదువుగా ఉండే అమృతాన్ని పానంగా తీసుకుంటారు.
సంభృతం త్వర్ధమాసేన అమృతం సూర్యతేజసా భక్షార్థమాగతం సోమం పౌర్ణమాస్యాముపాసతే
సూర్యుని తేజంతో అరమాసంలో కూడబెట్టిన అమృతాన్ని, పౌర్ణమి రోజున దేవతలు సేవించేందుకు ఆశిస్తారు.
ఏకరాత్రం సురాః సార్ధం పితృభిరృషిభిశ్చ వై సోమస్య కృష్ణపక్షాదౌ భాస్కరాభిముఖస్య వై
ఒక రాత్రి పాటు, పితృదేవతలు, ఋషులతో కలిసి, దేవతలు కృష్ణపక్షం ప్రారంభంలో, సూర్యుని వైపు ఉన్న సోముని సేవిస్తారు.
ప్రక్షీయతే పరే హ్యాత్మా పీయమానకలాక్రమాత్ త్రయశ్చ త్రింశతా సార్ధం త్రయస్త్రింశచ్ఛతాని తు
పరలోకంలో ఆత్మ తక్కువవుతూ, కాలక్రమంలో తరిగిపోతుంది. మొత్తం మూడు వందల ముప్పై మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.
త్రయస్త్రింశత్సహస్రాణి దేవాః సోమం పిబన్తి వై ఇత్యేవం పీయమానస్య కృష్ణే వర్ధన్తి తాః కలాః
దేవతలు ముప్పై మూడు వేల కాలాలు సోమాన్ని పానంచేస్తారు. అది తరిగిపోతున్నప్పుడు, దాని చీకటి భాగాలు పెరుగుతాయి.
క్షీయన్తే చ తాః శుక్లాః కృష్ణా హ్యాప్యాయయన్తి చ ఏవం దినక్రమాత్పీతే దేవైశ్చాపి నిశాకరే
ఆ ప్రకాశవంతమైన భాగాలు తగ్గిపోతూ, చీకటి భాగాలు నిజంగా పెరుగుతాయి. ఇలానే రోజులు గడుస్తున్నప్పుడు, దేవతలు రాత్రి కర్త అయిన సోమరసాన్ని పానంచేస్తారు.
పీత్వార్ధమాసం గచ్ఛన్తి అమావాస్యాం సురాశ్చ తే పితరశ్చోపతిష్ఠన్తి అమావాస్యాం నిశాకరమ్
అరమాసం పానంచేసిన తర్వాత, దేవతలు అమావాస్య నాడు వెళ్ళిపోతారు. ఆ అమావాస్య రోజున పితృదేవతలు కూడా రాత్రి కర్తను చేరుకుంటారు.
తతః పఞ్చదశే భాగే కించిచ్ఛేషే నిశాకరే తతో ఽపరాహ్ణే పితరో జఘన్యదివసే పునః
తర్వాత, పదిహేనవ భాగంలో కొంత మిగిలినప్పుడు, మరుసటి రోజున పితృదేవతలు చివరి రోజున మళ్లీ పానంచేస్తారు.
పిబన్తి ద్వికలం కాలం శిష్టాస్తాస్తు కలాస్తు యాః వినిఃసృష్టం త్వమావాస్యాం గభస్తిభ్యస్తదామృతమ్
వారు రెండు భాగాల కాలం పానంచేస్తారు. ఆ మిగిలిన భాగాలు అమావాస్య నాడు కిరణాల నుండి అమృతంగా విడుదలవుతాయి.
అర్ధమాససమాప్తౌ తు పీత్వా గచ్ఛన్తి తే ఽమృతమ్ సౌమ్యా బర్హిషదశ్చైవ అగ్నిష్వాత్తాశ్చ యే స్మృతాః
అరమాసం పూర్తయ్యాక, పానంచేసి, అమృతంతో వారు వెళ్ళిపోతారు. వారే సౌమ్యులు, బర్హిషదులు, అగ్నిష్వత్తులు అని పిలవబడతారు.
కావ్యాశ్చైవ తు యే ప్రోక్తాః పితరః సర్వ ఏవ తే సంవత్సరాశ్చ యే కావ్యాః పఞ్చాబ్దా వై ద్విజాః స్మృతాః
కావ్యులు అని పిలవబడే పితృదేవతలు అందరూ అలాగే, అయిదేళ్ల కావ్యులు కూడా, ద్విజులారా, వారంతా పితృలోకంలో ఉన్నారు.
సౌమ్యాః సుతపసో జ్ఞేయాః సౌమ్యా బర్హిషదస్తథా అగ్నిష్వాత్తాస్ త్రయశ్చైవ పితృసర్గస్థితా ద్విజాః
సౌమ్యులు గొప్ప తపస్సు చేసినవారు అని తెలుసుకోవాలి. అలాగే సౌమ్య బర్హిషదులు కూడా. అగ్నిష్వత్తులు ముగ్గురు పితృవంశంలో స్థిరంగా ఉన్నారు, ద్విజులారా.
పితృభిః పీయమానాయాం పఞ్చదశ్యాం తు వై కలామ్ యావచ్చ క్షీయతే తస్మాద్ భాగః పఞ్చదశస్తు సః
పితృదేవతలు పదిహేనవ రోజున ఆ భాగాన్ని పానంచేస్తున్నప్పుడు, అది తరిగిపోయేంతవరకు, ఆ భాగమే పదిహేనవది అవుతుంది.
అమావాస్యాం తథా తస్య అన్తరా పూర్యతే పరః వృద్ధిక్షయౌ వై పక్షాదౌ షోడశ్యాం శశినః మృతౌ ఏవం సూర్యనిమిత్తే తే క్షయవృద్ధీ నిశాకరే
అలాగే, అమావాస్య నాడు ఆ మధ్య భాగం ఇంకొకదానితో నిండిపోతుంది. పక్ష ప్రారంభంలో waxing, waning జరుగుతాయి. పదహారవ రోజున చంద్రుడు క్షీణిస్తాడు. ఇలానే సూర్యుని ప్రభావంతో రాత్రికర్తలో తగ్గుదల, పెరుగుదల జరుగుతుంది.
తారాగ్రహాణాం వక్ష్యామి స్వర్భానోస్తు రథం పునః అథ తేజోమయః శుభ్రః సోమపుత్రస్య వై రథః
నక్షత్రాలు, గ్రహాల రథాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను. మళ్లీ స్వర్భానువు రథాన్ని, ఆ తరువాత ప్రకాశవంతమైన, మెరిసే సోమపుత్రుని రథాన్ని కూడా చెప్పుతాను.