గ్రీష్మే హిమే చ వర్షాసు ముఞ్చమానా యథాక్రమమ్ ధర్మం హిమం చ వర్షం చ యథాక్రమమహర్నిశమ్
వేసవి, చలికాలం, వర్షాకాలంలో వారు క్రమంగా ధర్మాన్ని, మంచును, వానను పగలు రాత్రి విడదీయకుండా ప్రసరిస్తారు.
గచ్ఛత్యసావనుదినం పరివృత్య రశ్మీన్ దేవాన్పితౄంశ్చ మనుజాంశ్చ సుతర్పయన్వై శుక్లే చ కృష్ణే తదహఃక్రమేణ కాలక్షయే చైవ సురాః పిబన్తి
సూర్యుడు ప్రతి రోజు తన కిరణాలను తిప్పుతూ దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుష్యులను తృప్తిపరచుతూ సాగిపోతాడు; శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షంలో, కాలాంతంలో దేవతలు ఆ సారం ఆస్వాదిస్తారు.
మాసేన తచ్చామృతమస్య మృష్టం సువృష్టయే రశ్మిషు రక్షితం తు సర్వే ఽమృతం తత్పితరః పిబన్తి దేవాశ్చ సౌమ్యాశ్చ తథైవ కావ్యాః
ఒక నెలలో, మంచి వానకోసం కిరణాల్లో నిల్వ ఉన్న అమృతాన్ని పితృదేవతలు పానంచేస్తారు; దేవతలు, సౌమ్యులు, కావ్యులు కూడా దానిని ఆస్వాదిస్తారు.
సూర్యేణ గోభిర్హి వివర్ధితాభిర్ అద్భిః పునశ్చైవ సముచ్ఛ్రితాభిః వృష్ట్యాభివృష్టాభిర్ అథౌషధీభిర్ మర్త్యా అథాన్నేన క్షుధం జయన్తి
సూర్యుని కిరణాలతో పైకి లేచిన నీటితో, మళ్లీ పైకి లేచిన నీటితో, వర్షంతో, ఆ వర్షంలో పెరిగిన ఔషధులతో, మానవులు ఆహారాన్ని పొంది ఆకలిని జయిస్తారు.
తృప్తిశ్చ తేనార్ధమాసం సురాణాం మాసం సుధాభిః స్వధయా పితౄణామ్ అన్నేన జీవన్త్యనిశం మనుష్యాః సూర్యః శ్రితం తద్ధి బిభర్తి గోభిః
దానివల్ల దేవతలు అర నెల తృప్తిపొందుతారు, పితృదేవతలు నెల రోజుల పాటు అమృతంతో, స్వధతో సంతృప్తి చెందుతారు; మనుష్యులు ఆహారంతో ఎల్లప్పుడూ జీవిస్తారు. ఈ అన్నాన్ని సూర్యుడు, గోవుల సహాయంతో పోషిస్తాడు.
ఇత్యేష ఏకచక్రేణ సూర్యస్తూర్ణం ప్రసర్పతి తత్ర తైరక్రమైరశ్వైః సర్పతే ఽసౌ దినక్షయే
ఇలా, సూర్యుడు ఒకే ఒక చక్రంతో వేగంగా ప్రయాణిస్తాడు; అక్కడ ఆ అలుపెరుగని గుర్రాలతో, సూర్యుడు రోజు ముగింపున సాగిపోతాడు.
హరిర్ హరిద్భిర్ హ్రియతే తురంగమైః పిబత్యథాపో హరిభిః సహస్రధా పునః ప్రముఞ్చత్యథ తాశ్చ యో హరిః స ముహ్యమానో హరిభిస్తురంగమైః
హరి పచ్చని గుర్రాలతో నడిపించబడతాడు; ఆయన ఆపోలను హరులతో కలిసి తాగి, మళ్లీ వెయ్యి మార్గాల్లో విడదీయడతాడు; ఆ హరి, హరులవల్ల మాయలో పడుతూ, వేగంగా ప్రయాణిస్తాడు.
అహోరాత్రం రథేనాసావ్ ఏకచక్రేణ వై భ్రమన్ సప్తద్వీపసముద్రాంశ్చ సప్తభిః సప్తభిర్ద్రుతమ్
ఒకే ఒక చక్రంతో కూడిన రథంలో సూర్యుడు పగలు రాత్రి తిరుగుతూ, ఏడుగురు ఏడుగురు గుర్రాల బృందాలతో, ఏడుద్వీపాలు, సముద్రాలను వేగంగా చుట్టేస్తాడు.
ఛన్దోరూపైశ్చ తైరశ్వైర్ యుతశ్చక్రం తతః స్థితిః కామరూపైః సకృద్యుక్తైః కామగైస్తైర్మనోజవైః
ఆ ఛందస్సుల రూపమైన గుర్రాలతో చక్రం కలిసిపోతుంది; ఒక్కసారి జోడించబడిన, మనస్సు వేగంతో కదిలే, కావలసిన రూపాలు ధరించే వారు దాని స్థిరత్వానికి కారణం.
హరితైరవ్యథైః పిఙ్గైర్ ఈశ్వరైర్ బ్రహ్మవాదిభిః బాహ్యతో ఽనన్తరం చైవ మణ్డలం దివసక్రమాత్
పచ్చగా, అలుపెరుగని, పింగళవర్ణం కలిగిన గుర్రాలతో, వేదజ్ఞులైన ప్రభువులతో, బయట, లోపల కూడా, సూర్యుని వలయం రోజువారీ క్రమంలో సాగిపోతుంది.
కల్పాదౌ సమ్ప్రయుక్తాశ్చ వహన్త్యాభూతసంప్లవమ్ ఆవృతో వాలఖిల్యైశ్చ భ్రమతే రాత్ర్యహాని తు
కల్పం మొదలయ్యే వేళ, సముద్రం లాంటి జీవ సముదాయాన్ని మోస్తూ, వాలఖిల్యులు చుట్టూ ఉండగా, అది రాత్రి, పగళ్ళు తిరుగుతూ సాగిపోతుంది.
గ్రథితైః స్వవచోభిశ్చ స్తూయమానో మహర్షిభిః సేవ్యతే గీతనృత్యైశ్చ గన్ధర్వాప్సరసాం గణైః
మహర్షులు తమ మాటలతో స్తుతిస్తూ, గంధర్వులు, అప్సరసలు పాటలు పాడుతూ, నృత్యాలు చేస్తూ సేవిస్తారు.
పతంగైః పతగైరశ్వైర్ భ్రామ్యమాణో దివస్పతిః వీథ్యాశ్రయాణి చరతి నక్షత్రాణి తథా శశీ
ఆకాశాధిపతి పక్షులు, రెక్కలుగల గుర్రాలు, ఇతర రథాలపై తిరుగుతూ, తారలు, చంద్రుడు కూడా తమ మార్గాల్లో సంచరిస్తారు.
హ్రాసవృద్ధీ తథైవాస్య రశ్మయః సూర్యవత్స్మృతాః త్రిచక్రోభయతో ఽశ్వశ్చ విజ్ఞేయః శశినో రథః
దాని కిరణాలు సూర్యునివి లాగా పెరుగుతూ, తగ్గుతూ ఉంటాయి; చంద్రుని రథానికి మూడు చక్రాలు, రెండు వైపులా గుర్రాలు ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి.
అపాం గర్భసముత్పన్నో రథః సాశ్వః ససారథిః సహారైస్తైస్త్రిభిశ్చక్రైర్ యుక్తః శుక్లైర్హయోత్తమైః
నీటిలో నుండే రథం, గుర్రాలు, సారథి కలిగి, మూడు తెల్లని ఉత్తమ గుర్రాలు, చక్రాలతో కూడి పుట్టుకొస్తుంది.
దశభిస్తురగైర్దివ్యైర్ అసఙ్గైస్ తన్మనోజవైః సకృద్యుక్తే రథే తస్మిన్ వహన్తస్త్వాయుగక్షయమ్
పది దివ్యమైన, మనస్సు వేగంతో పరిగెత్తే, ఎటువంటి బంధం లేని గుర్రాలు ఒక్కసారి రథానికి జోడిస్తే, అవి అలసట లేకుండా దాన్ని మోస్తాయి.
సంగృహీతా రథే తస్మిఞ్ ఛ్వేతశ్చక్షుఃశ్రవాశ్చ వై అశ్వాస్తమేకవర్ణాస్తే వహన్తే శఙ్ఖవర్చసః
ఆ రథంలో శ్వేత, చక్షుఃశ్రవా అనే గుర్రాలు కలసి ఉంటాయి; అవన్నీ ఒకే రంగులో, శంఖం వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతుంటాయి.
అజశ్చ త్రిపథశ్చైవ వృషో వాజీ నరో హయః అంశుమాన్ సప్తధాతుశ్చ హంసో వ్యోమమృగస్తథా
అజ, త్రిపథ, వృష, వాజీ, నర, హయ, అంషుమాన్, సప్తధాతు, హంస, వ్యోమమృగం — ఇవే ఆ గుర్రాల పేర్లు.
ఇత్యేతే నామభిశ్చైవ దశ చన్ద్రమసో హయాః ఏవం చన్ద్రమసం దేవం వహన్తి స్మాయుగక్షయమ్
ఇలా, ఈ పది గుర్రాలు చంద్రుని రథాన్ని అలసట లేకుండా మోస్తూ ఉంటాయి.
దేవైః పరివృతః సోమః పితృభిః సహ గచ్ఛతి సోమస్య శుక్లపక్షాదౌ భాస్కరే పరతః స్థితే
దేవతలు చుట్టూ ఉండగా, సోముడు పితృదేవతలతో కలిసి ప్రయాణిస్తాడు; సోముని శుక్లపక్షం మొదలవుతే, సూర్యుడు కొంత దూరంగా ఉంటాడు.
ఆపూర్యతే పరో భాగః సోమస్య తు అహఃక్రమాత్ తతః పీతక్షయం సోమం యుపగద్వ్యాపయన్ రవిః
ప్రతి రోజు సోముని పైభాగం నిండిపోతుంది; ఆ తరువాత, సూర్యుడు యూపస్తంభానికి దగ్గరగా వచ్చి, సోముని తగ్గింపును కలిగిస్తాడు.
పీతం పఞ్చదశాహం చ రశ్మినైకేన భాస్కరః ఆపూరయన్దదౌ తేన భాగం భాగమహఃక్రమాత్
పదిహేను రోజులు సూర్యుడు ఒకే కిరణంతో సోముని త్రాగి, మళ్లీ ప్రతి రోజు కొంత కొంతగా నింపుతుంటాడు.
సుషుమ్నాప్యయమానస్య శుక్లే వర్ధన్తి వై కలాః తస్మాద్ధ్రసన్తి వై కృష్ణే శుక్లే హ్యాప్యాయయన్తి చ
సుషుమ్నా లయమైతే, శుక్లపక్షంలో చంద్రుని కళలు పెరుగుతాయి; అందువల్ల కృష్ణపక్షంలో అవి తగ్గిపోతాయి, శుక్లపక్షంలో మళ్లీ నిండిపోతాయి.
ఇత్యేవం సూర్యవీర్యేణ చన్ద్రస్యాప్యాయతే తనుః పౌర్ణమాస్యాం ప్రదృశ్యేత శుక్లః సమ్పూర్ణమణ్డలః
ఇలా సూర్యుని శక్తితో చంద్రుని రూపం నిండిపోతుంది; పౌర్ణమి రోజున చంద్రుని వెలుగు, సంపూర్ణ వలయంగా కనిపిస్తుంది.
ఏవమాప్యాయతే సోమః శుక్లపక్షేష్వహఃక్రమాత్ తతో ద్వితీయాప్రభృతి బహులస్య చతుర్దశీ
ఈ విధంగా శుక్లపక్షంలో ప్రతి రోజు సోముడు నిండిపోతాడు; ఆ తరువాత, కృష్ణపక్షంలో రెండవ రోజు మొదలుకొని, పద్నాలుగవ రోజు వరకు.
అపాం సారమయస్యేన్దో రసమాత్రాత్మకస్య చ పిబన్త్యమ్బుమయం దేవా మధు సౌమ్యం తథామృతమ్
నీటి సారం మాత్రమే కలిగిన, అమృత స్వరూపమైన సోముని, దేవతలు తీయగా, మృదువుగా ఉండే అమృతాన్ని పానంగా తీసుకుంటారు.
సంభృతం త్వర్ధమాసేన అమృతం సూర్యతేజసా భక్షార్థమాగతం సోమం పౌర్ణమాస్యాముపాసతే
సూర్యుని తేజంతో అరమాసంలో కూడబెట్టిన అమృతాన్ని, పౌర్ణమి రోజున దేవతలు సేవించేందుకు ఆశిస్తారు.
ఏకరాత్రం సురాః సార్ధం పితృభిరృషిభిశ్చ వై సోమస్య కృష్ణపక్షాదౌ భాస్కరాభిముఖస్య వై
ఒక రాత్రి పాటు, పితృదేవతలు, ఋషులతో కలిసి, దేవతలు కృష్ణపక్షం ప్రారంభంలో, సూర్యుని వైపు ఉన్న సోముని సేవిస్తారు.
ప్రక్షీయతే పరే హ్యాత్మా పీయమానకలాక్రమాత్ త్రయశ్చ త్రింశతా సార్ధం త్రయస్త్రింశచ్ఛతాని తు
పరలోకంలో ఆత్మ తక్కువవుతూ, కాలక్రమంలో తరిగిపోతుంది. మొత్తం మూడు వందల ముప్పై మూడు భాగాలు ఉన్నాయి.
త్రయస్త్రింశత్సహస్రాణి దేవాః సోమం పిబన్తి వై ఇత్యేవం పీయమానస్య కృష్ణే వర్ధన్తి తాః కలాః
దేవతలు ముప్పై మూడు వేల కాలాలు సోమాన్ని పానంచేస్తారు. అది తరిగిపోతున్నప్పుడు, దాని చీకటి భాగాలు పెరుగుతాయి.