నియచ్ఛత్యాపో మేఘేభ్యః శుక్లాః శుక్లైస్తు రశ్మిభిః అభ్రస్థాః ప్రపతన్త్యాపో వాయునా సముదీరితాః
సూర్యుడు తెల్ల కిరణాలతో మేఘాల్లోని నీటిని ఆపుతాడు; ఆ మేఘాల్లో ఉన్న నీరు, గాలి తాకిడితో కిందకు పడిపోతుంది.
తతో వర్షతి షణ్మాసాన్ సర్వభూతవివృద్ధయే వాయుభిః స్తనితం చైవ విద్యుతస్త్వగ్నిజాః స్మృతాః
ఆ తర్వాత ఆరు నెలలు వర్షం కురిసి, అన్ని జీవుల అభివృద్ధికి సహాయపడుతుంది. మేఘగర్జన గాలుల వల్ల కలుగుతుంది; మెరుపు అగ్నిలోంచి పుట్టినదిగా చెప్పబడింది.
మేహనాచ్చ మిహేర్ ధాతోర్ మేఘత్వం వ్యఞ్జయన్తి చ న భ్రశ్యన్తే తతో హ్యాపస్ తస్మాదభ్రస్య వై స్థితిః స్రష్టాసౌ వృష్టిసర్గస్య ధ్రువేణాధిష్ఠితో రవిః
'మిహ్' అనే ధాతువునుంచి 'మేఘం' అనే పదం వచ్చింది, అందువల్ల దాని స్వభావం తెలుస్తుంది. నీరు ఎప్పుడూ నశించదు, అందుకే మేఘాల స్థితి స్థిరంగా ఉంటుంది. ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన సూర్యుడే వర్షాన్ని సృష్టించేవాడు, నిలిపేవాడు.
ధ్రువేణాధిష్ఠితో వాయుర్ వృష్టిం సంహరతే పునః గ్రహన్నివృత్త్యా సూర్యాత్తు చరతే ఋక్షమణ్డలమ్
ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన గాలి మళ్లీ వర్షాన్ని ఏకచోట చేర్చుతుంది; గ్రహణం ముగిసిన తర్వాత, అది సూర్యుని నుంచి నక్షత్రవలయానికి కదులుతుంది.
చారస్యాన్తే విశత్యర్కం ధ్రువేణ సమధిష్ఠితమ్ అతః సూర్యరథస్యాపి సంనివేశం ప్రచక్షతే
తన ప్రయాణం ముగిసినప్పుడు, ఆ గాలి ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన సూర్యుని లోనికి ప్రవేశిస్తుంది. అందుకే సూర్యుని రథ నిర్మాణాన్ని ఇలా వివరించారు.
స్థితేన త్వేకచక్రేణ పఞ్చారేణ త్రిణాభినా హిరణ్మయేనాణునా వై అష్టచక్రైకనేమినా చక్రేణ భాస్వతా సూర్యః స్యన్దనేన ప్రసర్పిణా
ఒకే ఒక చక్రం, ఐదు అరణాలు, మూడు నాభులు, బంగారు చిన్న అక్షం, ఎనిమిది చక్రాలు, ఒకే ఒక నేమి, ప్రకాశవంతమైన చక్రంతో కూడిన సూర్యుడు తన రథంతో ప్రయాణిస్తాడు.
శతయోజనసాహస్రో విస్తారాయామ ఉచ్యతే ద్విగుణా చ రథోపస్థాద్ ఈషాదణ్డః ప్రమాణతః
ఆ రథానికి వెడల్పు, పొడవు రెండూ వంద వేల యోజనాలు అని చెబుతారు; రథపు అడుగు కంటే ఇషా దండం రెండింతలు పొడవుగా ఉంటుంది.
స తస్య బ్రహ్మణా సృష్టో రథో హ్యర్థవశేన తు అసఙ్గః కాఞ్చనో దివ్యో యుక్తః పవనగైర్హయైః
బ్రహ్మ తన ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా ఆ రథాన్ని సృష్టించాడు. అది ఎటువంటి బంధనమూ లేని, బంగారు, దివ్యమైనది, గాలి ద్వారా నడిచే గుర్రాలతో జోడించబడి ఉంటుంది.
ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తైర్ యథాచక్రం సమాస్థితైః వారుణస్య రథస్యేహ లక్షణైః సదృశశ్చ సః
ఛందస్సులు గుర్రాల రూపంలో, చక్రాలనుబట్టి అమర్చబడి ఉంటాయి. ఆ రథ లక్షణాలు వరుణుని రథంతో పోల్చదగినవిగా ఉంటాయి.
తేనాసౌ చరతి వ్యోమ్ని భాస్వాననుదినం దివి అథాఙ్గాని తు సూర్యస్య ప్రత్యఙ్గాని రథస్య చ సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితాని యథాక్రమమ్
ఆ రథంతో సూర్యుడు ప్రతిరోజూ ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తాడు. సూర్యుని భాగాలు, రథ భాగాలు సంవత్సరంలోని అవయవాలుగా క్రమంగా ఏర్పడినవిగా భావించబడతాయి.
అహర్నాభిస్తు సూర్యస్య ఏకచక్రస్య వై స్మృతః అరాః సంవత్సరాస్తస్య నేమ్యః షడృతవః స్మృతాః
సూర్యుని నాభి ఒకే ఒక చక్రంగా గుర్తించబడింది; దాని అరణాలు సంవత్సరాలు, నేములు ఆరు ఋతువులు అని చెప్పబడతాయి.
రాత్రిర్వరూథో ధర్మశ్చ ధ్వజ ఊర్ధ్వం వ్యవస్థితః అక్షకోట్యోర్యుగాన్యస్య ఆర్తవాహాః కలాః స్మృతాః
రాత్రి యోకంగా, ధర్మం పైకి ఎగురుతున్న జెండాగా ఉంటుంది; అక్షపు చివరలు యుగాలు, కాల విభాగాలు ఋతువులను మోసేవిగా భావించబడతాయి.
తస్య కాష్ఠా స్మృతా ఘోణా దన్తపఙ్క్తిః క్షణాస్తు వై నిమేషశ్చానుకర్షో ఽస్య ఈషా చాస్య కలా స్మృతా
దాని కాష్ఠాలు సరిహద్దుగా, పళ్ల వరుసగా, క్షణాలు గుర్తింపుగా ఉంటాయి; నిమిషం దాని కదలిక, ఇషా దండం దాని కాల విభాగంగా గుర్తించబడింది.
యుగాక్షకోటీ తే తస్య అర్థకామావుభౌ స్మృతౌ సప్తాశ్వరూపాశ్ఛన్దాంసి వహన్తే వాయురంహసా
అక్షపు చివరలు ఉద్దేశ్యం, కోరిక రెండింటినీ సూచిస్తాయి; ఏడు ఛందస్సులు గుర్రాల రూపంలో గాలి వేగంతో నడిపించబడతాయి.
గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్చ జగత్యనుష్టుప్తథైవ చ పఙ్క్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిగేవ తు సప్తమమ్
గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, జగతి, అనుష్టుప్, పంక్తి, బృహతి, ఉష్ణిక్ — ఇవే ఆ ఏడు ఛందస్సులు.
చక్రమక్షే నిబద్ధం తు ధ్రువే చాక్షః సమర్పితః సహచక్రో భ్రమత్యక్షః సహాక్షో భ్రమతి ధ్రువః
చక్రం అక్షానికి బిగించబడి ఉంటుంది; అక్షం ధ్రువుని మీద అమర్చబడి ఉంటుంది. చక్రం అక్షంతో కలసి తిరుగుతుంది; ధ్రువం కూడా అక్షంతో కలసి తిరుగుతుంది.
అక్షః సహైవ చక్రేణ భ్రమతే ఽసౌ ధ్రువేరితః ఏవమర్థవశాత్తస్య సంనివేశో రథస్య తు
అక్షం చక్రంతో కలిసి, ధ్రువతార వల్ల తిప్పబడుతుంది. అలాగే, ఆ రథం యొక్క ఏర్పాటూ దాని అవసరాన్ని బట్టి జరుగుతుంది.
తథా సంయోగభాగేన సిద్ధో వై భాస్కరో రథః తేనాసౌ తరణిర్దేవో నభసః సర్పతే దివమ్
అలాగే, భాగాల కలయికతో భాస్కరుని రథం ఏర్పడింది. అందువల్ల ఆ ప్రకాశవంతుడైన దేవుడు ఆకాశంలో స్వర్గానికి ప్రయాణిస్తాడు.
యుగాక్షకోటీ తే తస్య దక్షిణే స్యన్దనస్య తు భ్రమతో భ్రమతో రశ్మీ తౌ చక్రయుగయోస్తు వై
ఆ రథానికి యోగం, అక్షం చివరలు కుడివైపున ఉంటాయి. తిప్పుతుంటే, ఆ రెండు రశ్ములు చక్రం, యోగానికి చెందినవిగా ఉంటాయి.
మణ్డలాని భ్రమన్తే ఽస్య ఖేచరస్య రథస్య తు కులాలచక్రభ్రమవన్ మణ్డలం సర్వతోదిశమ్
ఆకాశంలో సంచరించే ఈ రథానికి వలయాలు, కుండె ముద్దె తిప్పినట్టు, అన్ని దిశల్లో వలయాన్ని ఏర్పరుస్తూ తిరుగుతుంటాయి.
యుగాక్షకోటీ తే తస్య వాతోర్మీ స్యన్దనస్య తు సంక్రమేతే ధ్రువమహో మణ్డలే సర్వతోదిశమ్
ఆ రథానికి యోగం, అక్షం చివరలు గాలి అలలతో నడిపించబడుతూ, ధ్రువతార చుట్టూ అన్ని దిశల్లో సంచరిస్తుంటాయి.
భ్రమతస్తస్య రశ్మీ తే మణ్డలే తూత్తరాయణే వర్ధేతే దక్షిణేష్వత్ర భ్రమతో మణ్డలాని తు
ఆ రథం తిరుగుతున్నప్పుడు ఉత్తరాయణంలో రశ్ములు వృద్ధి చెందుతాయి; దక్షిణాయనంలో తిరిగేటప్పుడు కూడా వలయాలు ఏర్పడతాయి.
యుగాక్షకోటీసమ్బద్ధౌ ద్వౌ రశ్మీ స్యన్దనస్య తు ధ్రువేణ ప్రగృహీతౌ తౌ రథౌ యౌ వనతో రవిమ్
ఆ రథానికి యోగం, అక్షం చివరలకు రెండు రశ్ములు బంధించబడి, ధ్రువతార చేత పట్టుబడి ఉంటాయి. అవే సూర్యుని రథాన్ని లాగుతాయి.
ఆకృష్యేతే యదా తే తు ధ్రువేణ సమధిష్ఠితే తదా సో ఽభ్యన్తరే సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని తు
ఆ రెండు రశ్ములు ధ్రువతార చేత బలంగా లాగబడినప్పుడు, సూర్యుడు లోపల వలయాల్లో తిరుగుతుంటాడు.
అశీతిమణ్డలశతం కాష్ఠయోరుభయోశ్చరన్ ధ్రువేణ ముచ్యమానేన పునా రశ్మియుగేన చ
రెండు ముగింపుల మధ్య ఎనభై వందల వలయాలను దాటి, ధ్రువతార విడిపోతే, మళ్లీ రశ్ములు, యోగంతో కలిసి ప్రయాణిస్తాడు.
తథైవ బాహ్యతః సూర్యో భ్రమతే మణ్డలాని తు ఉద్వేష్టయన్వై వేగేన మణ్డలాని తు గచ్ఛతి
అలాగే, సూర్యుడు బయటి వలయాల్లో కూడా వేగంగా తిరుగుతూ, ఆ వలయాలను చుట్టుకుంటూ ముందుకు సాగుతాడు.
స రథో ఽధిష్ఠితో దేవైర్ మాసి మాసి యథాక్రమమ్ తతో వహత్యథాదిత్యం బహుభిర్ ఋషిభిః సహ
దేవతలు అధిష్ఠానంగా ఉండే ఆ రథం, ప్రతి నెల క్రమంగా, అనేక ఋషులతో కలిసి సూర్యుని తీసుకెళ్తుంది.
గన్ధర్వైరప్సరోభిశ్చ సర్పగ్రామణిరాక్షసైః ఏతే వసన్తి వై సూర్యే మాసౌ ద్వౌ ద్వౌ క్రమేణ చ
గంధర్వులు, అప్సరసలు, పాముల పెద్దలు, రాక్షసులు—ఇవన్నీ సూర్యునితో, ప్రతి నెలలో ఇద్దరేసి ఉంటారు.
ధాతార్యమా పులస్త్యశ్చ పులహశ్చ ప్రజాపతీ ఉరగౌ వాసుకిశ్చైవ సంకీర్ణశ్చైవ తావుభౌ
ధాత, అర్యమ, పులస్త్య, పులహ—ఇవే ప్రజాపతులు. అలాగే వాసుకి, సంకీర్ణ అనే రెండు పాములు కూడా ఉంటారు.
తుమ్బురుర్ నారదశ్చైవ గన్ధర్వౌ గాయతాం వరౌ కృతస్థలాప్సరాశ్చైవ యా చ సా పుఞ్జికస్థలా
తుంబురు, నారద—ఈ ఇద్దరూ గంధర్వులలో గొప్ప గాయకులు; కృతస్థల, పుంజికస్థల అనే అప్సరసలు కూడా ఉన్నారు.