ఉదగ్ధిమవతః శైలస్య్-ఓత్తరే చైవ దక్షిణే పుణ్డ్రం నామ సమాఖ్యాతం సమ్యగ్వృష్టివివృద్ధయే
ఆ దక్షిణ పర్వతానికి ఉత్తరంగా పుండ్రం అనే ప్రదేశం ఉంది. అక్కడ సమృద్ధిగా వర్షం కురుస్తుంది.
తస్మిన్ప్రవర్తతే వర్షం తత్తుషారసముద్భవమ్ తతో హిమవతో వాయుర్ హిమం తత్ర సముద్భవమ్
అక్కడ మంచు వల్ల వర్షం ఏర్పడుతుంది. ఆ తరువాత హిమవంతుని వాయువుతో అక్కడ మంచు ఏర్పడుతుంది.
ఆనయత్యాత్మవేగేన సిఞ్చయానో మహాగిరిమ్ హిమవన్తమతిక్రమ్య వృష్టిశేషం తతః పరమ్
తన స్వంత వేగంతో అది మహాపర్వతాన్ని దాటి, హిమవంతుని దాటి, మిగిలిన వర్షాన్ని అక్కడికి తీసుకెళ్ళి కురిపిస్తుంది.
ఇభాస్యే చ తతః పశ్చాద్ ఇదం భూతవివృద్ధయే వర్షద్వయం సమాఖ్యాతం సమ్యగ్వృష్టివివృద్ధయే
ఆ తరువాత, ఏనుగు ముఖంపై భూతాల అభివృద్ధికోసం ద్విగుణ వర్షం కురుస్తుందని చెప్పబడింది. ఇది సమృద్ధిగా వర్షం పెరగడానికి సహాయపడుతుంది.
మేఘాశ్చాప్యాయనం చైవ సర్వమేతత్ప్రకీర్తితమ్ సూర్య ఏవ తు వృష్టీనాం స్రష్టా సముపదిశ్యతే
మేఘాలు, వాటి పోషణ అన్నీ వివరించబడ్డాయి. కానీ వర్షాన్ని సృష్టించేది సూర్యుడే అని చెప్పబడింది.
వర్షం ఘర్మం హిమం రాత్రిం సంధ్యే చైవ దినం తథా శుభాశుభఫలానీహ ధ్రువాత్సర్వం ప్రవర్తతే
వర్షం, వేడి, చలి, రాత్రి, సంధ్య, పగలు, శుభాశుభ ఫలితాలు అన్నీ ధ్రువునుంచే ఉద్భవిస్తాయి.
ధ్రువేణాధిష్ఠితాశ్చాపః సూర్యో వై గృహ్య తిష్ఠతి సర్వభూతశరీరేషు త్వ్ ఆపో హ్యనుశ్రితాశ్చ యాః
ధ్రువుని ఆధ్వర్యంలో సూర్యుడు నీటిని పట్టుకుని ఉంటాడు. ఆ నీరు అన్ని జీవుల శరీరాల్లో స్థిరంగా ఉంటుంది.
దహ్యమానేషు తేష్వేవ జఙ్గమస్థావరేషు చ ధూమభూతాస్తు తా హ్యాపో నిష్క్రామన్తీహ సర్వశః
ఆ చలించేవి, అచలమైనవి కాలిపోతున్నప్పుడు, ఆ నీరు పొగ రూపంలో బయటకు వెళ్ళిపోతుంది.
తేన చాభ్రాణి జాయన్తే స్థానమభ్రమయం స్మృతమ్ తేజోభిః సర్వలోకేభ్య ఆదత్తే రశ్మిభిర్జలమ్
అది వల్ల మేఘాలు పుట్టుకొస్తాయి; మేఘాలు ఏర్పడే ప్రదేశాన్ని 'మేఘమండలం' అంటారు. సూర్యుడు తన కిరణాలతో అన్ని లోకాల్లోనుంచి నీటిని ఆహరిస్తాడు.
సముద్రాద్వాయుసంయోగాద్ వహన్త్యాపో గభస్తయః తతస్త్వృతువశాత్కాలే పరివర్తన్దివాకరః
సముద్రంలో నుంచి గాలితో కలిసినప్పుడు, సూర్యుని కిరణాలు నీటిని మోసుకెళ్తాయి. తర్వాత ఋతువుల ప్రకారం, సూర్యుడు కాలానుగుణంగా తిరుగుతుంటాడు.
నియచ్ఛత్యాపో మేఘేభ్యః శుక్లాః శుక్లైస్తు రశ్మిభిః అభ్రస్థాః ప్రపతన్త్యాపో వాయునా సముదీరితాః
సూర్యుడు తెల్ల కిరణాలతో మేఘాల్లోని నీటిని ఆపుతాడు; ఆ మేఘాల్లో ఉన్న నీరు, గాలి తాకిడితో కిందకు పడిపోతుంది.
తతో వర్షతి షణ్మాసాన్ సర్వభూతవివృద్ధయే వాయుభిః స్తనితం చైవ విద్యుతస్త్వగ్నిజాః స్మృతాః
ఆ తర్వాత ఆరు నెలలు వర్షం కురిసి, అన్ని జీవుల అభివృద్ధికి సహాయపడుతుంది. మేఘగర్జన గాలుల వల్ల కలుగుతుంది; మెరుపు అగ్నిలోంచి పుట్టినదిగా చెప్పబడింది.
మేహనాచ్చ మిహేర్ ధాతోర్ మేఘత్వం వ్యఞ్జయన్తి చ న భ్రశ్యన్తే తతో హ్యాపస్ తస్మాదభ్రస్య వై స్థితిః స్రష్టాసౌ వృష్టిసర్గస్య ధ్రువేణాధిష్ఠితో రవిః
'మిహ్' అనే ధాతువునుంచి 'మేఘం' అనే పదం వచ్చింది, అందువల్ల దాని స్వభావం తెలుస్తుంది. నీరు ఎప్పుడూ నశించదు, అందుకే మేఘాల స్థితి స్థిరంగా ఉంటుంది. ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన సూర్యుడే వర్షాన్ని సృష్టించేవాడు, నిలిపేవాడు.
ధ్రువేణాధిష్ఠితో వాయుర్ వృష్టిం సంహరతే పునః గ్రహన్నివృత్త్యా సూర్యాత్తు చరతే ఋక్షమణ్డలమ్
ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన గాలి మళ్లీ వర్షాన్ని ఏకచోట చేర్చుతుంది; గ్రహణం ముగిసిన తర్వాత, అది సూర్యుని నుంచి నక్షత్రవలయానికి కదులుతుంది.
చారస్యాన్తే విశత్యర్కం ధ్రువేణ సమధిష్ఠితమ్ అతః సూర్యరథస్యాపి సంనివేశం ప్రచక్షతే
తన ప్రయాణం ముగిసినప్పుడు, ఆ గాలి ధ్రువుని ఆధారంగా నిలిచిన సూర్యుని లోనికి ప్రవేశిస్తుంది. అందుకే సూర్యుని రథ నిర్మాణాన్ని ఇలా వివరించారు.
స్థితేన త్వేకచక్రేణ పఞ్చారేణ త్రిణాభినా హిరణ్మయేనాణునా వై అష్టచక్రైకనేమినా చక్రేణ భాస్వతా సూర్యః స్యన్దనేన ప్రసర్పిణా
ఒకే ఒక చక్రం, ఐదు అరణాలు, మూడు నాభులు, బంగారు చిన్న అక్షం, ఎనిమిది చక్రాలు, ఒకే ఒక నేమి, ప్రకాశవంతమైన చక్రంతో కూడిన సూర్యుడు తన రథంతో ప్రయాణిస్తాడు.
శతయోజనసాహస్రో విస్తారాయామ ఉచ్యతే ద్విగుణా చ రథోపస్థాద్ ఈషాదణ్డః ప్రమాణతః
ఆ రథానికి వెడల్పు, పొడవు రెండూ వంద వేల యోజనాలు అని చెబుతారు; రథపు అడుగు కంటే ఇషా దండం రెండింతలు పొడవుగా ఉంటుంది.
స తస్య బ్రహ్మణా సృష్టో రథో హ్యర్థవశేన తు అసఙ్గః కాఞ్చనో దివ్యో యుక్తః పవనగైర్హయైః
బ్రహ్మ తన ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా ఆ రథాన్ని సృష్టించాడు. అది ఎటువంటి బంధనమూ లేని, బంగారు, దివ్యమైనది, గాలి ద్వారా నడిచే గుర్రాలతో జోడించబడి ఉంటుంది.
ఛన్దోభిర్వాజిరూపైస్తైర్ యథాచక్రం సమాస్థితైః వారుణస్య రథస్యేహ లక్షణైః సదృశశ్చ సః
ఛందస్సులు గుర్రాల రూపంలో, చక్రాలనుబట్టి అమర్చబడి ఉంటాయి. ఆ రథ లక్షణాలు వరుణుని రథంతో పోల్చదగినవిగా ఉంటాయి.
తేనాసౌ చరతి వ్యోమ్ని భాస్వాననుదినం దివి అథాఙ్గాని తు సూర్యస్య ప్రత్యఙ్గాని రథస్య చ సంవత్సరస్యావయవైః కల్పితాని యథాక్రమమ్
ఆ రథంతో సూర్యుడు ప్రతిరోజూ ఆకాశంలో ప్రయాణిస్తాడు. సూర్యుని భాగాలు, రథ భాగాలు సంవత్సరంలోని అవయవాలుగా క్రమంగా ఏర్పడినవిగా భావించబడతాయి.
అహర్నాభిస్తు సూర్యస్య ఏకచక్రస్య వై స్మృతః అరాః సంవత్సరాస్తస్య నేమ్యః షడృతవః స్మృతాః
సూర్యుని నాభి ఒకే ఒక చక్రంగా గుర్తించబడింది; దాని అరణాలు సంవత్సరాలు, నేములు ఆరు ఋతువులు అని చెప్పబడతాయి.
రాత్రిర్వరూథో ధర్మశ్చ ధ్వజ ఊర్ధ్వం వ్యవస్థితః అక్షకోట్యోర్యుగాన్యస్య ఆర్తవాహాః కలాః స్మృతాః
రాత్రి యోకంగా, ధర్మం పైకి ఎగురుతున్న జెండాగా ఉంటుంది; అక్షపు చివరలు యుగాలు, కాల విభాగాలు ఋతువులను మోసేవిగా భావించబడతాయి.
తస్య కాష్ఠా స్మృతా ఘోణా దన్తపఙ్క్తిః క్షణాస్తు వై నిమేషశ్చానుకర్షో ఽస్య ఈషా చాస్య కలా స్మృతా
దాని కాష్ఠాలు సరిహద్దుగా, పళ్ల వరుసగా, క్షణాలు గుర్తింపుగా ఉంటాయి; నిమిషం దాని కదలిక, ఇషా దండం దాని కాల విభాగంగా గుర్తించబడింది.
యుగాక్షకోటీ తే తస్య అర్థకామావుభౌ స్మృతౌ సప్తాశ్వరూపాశ్ఛన్దాంసి వహన్తే వాయురంహసా
అక్షపు చివరలు ఉద్దేశ్యం, కోరిక రెండింటినీ సూచిస్తాయి; ఏడు ఛందస్సులు గుర్రాల రూపంలో గాలి వేగంతో నడిపించబడతాయి.
గాయత్రీ చైవ త్రిష్టుప్చ జగత్యనుష్టుప్తథైవ చ పఙ్క్తిశ్చ బృహతీ చైవ ఉష్ణిగేవ తు సప్తమమ్
గాయత్రీ, త్రిష్టుప్, జగతి, అనుష్టుప్, పంక్తి, బృహతి, ఉష్ణిక్ — ఇవే ఆ ఏడు ఛందస్సులు.
చక్రమక్షే నిబద్ధం తు ధ్రువే చాక్షః సమర్పితః సహచక్రో భ్రమత్యక్షః సహాక్షో భ్రమతి ధ్రువః
చక్రం అక్షానికి బిగించబడి ఉంటుంది; అక్షం ధ్రువుని మీద అమర్చబడి ఉంటుంది. చక్రం అక్షంతో కలసి తిరుగుతుంది; ధ్రువం కూడా అక్షంతో కలసి తిరుగుతుంది.
అక్షః సహైవ చక్రేణ భ్రమతే ఽసౌ ధ్రువేరితః ఏవమర్థవశాత్తస్య సంనివేశో రథస్య తు
అక్షం చక్రంతో కలిసి, ధ్రువతార వల్ల తిప్పబడుతుంది. అలాగే, ఆ రథం యొక్క ఏర్పాటూ దాని అవసరాన్ని బట్టి జరుగుతుంది.
తథా సంయోగభాగేన సిద్ధో వై భాస్కరో రథః తేనాసౌ తరణిర్దేవో నభసః సర్పతే దివమ్
అలాగే, భాగాల కలయికతో భాస్కరుని రథం ఏర్పడింది. అందువల్ల ఆ ప్రకాశవంతుడైన దేవుడు ఆకాశంలో స్వర్గానికి ప్రయాణిస్తాడు.
యుగాక్షకోటీ తే తస్య దక్షిణే స్యన్దనస్య తు భ్రమతో భ్రమతో రశ్మీ తౌ చక్రయుగయోస్తు వై
ఆ రథానికి యోగం, అక్షం చివరలు కుడివైపున ఉంటాయి. తిప్పుతుంటే, ఆ రెండు రశ్ములు చక్రం, యోగానికి చెందినవిగా ఉంటాయి.
మణ్డలాని భ్రమన్తే ఽస్య ఖేచరస్య రథస్య తు కులాలచక్రభ్రమవన్ మణ్డలం సర్వతోదిశమ్
ఆకాశంలో సంచరించే ఈ రథానికి వలయాలు, కుండె ముద్దె తిప్పినట్టు, అన్ని దిశల్లో వలయాన్ని ఏర్పరుస్తూ తిరుగుతుంటాయి.