కశ్చ భ్రామయతే తాని భ్రమన్తి యది వా స్వయమ్ ఏతద్వేదితుమ్ ఇచ్ఛామస్ తతో నిగద సత్తమ
వాటిని ఎవరు తిప్పుతారు? లేదా అవే తాము తిరుగుతాయా? మేము ఇది తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం, కాబట్టి దయచేసి చెప్పు మంచి మనిషా.
భూతసంమోహనం హ్యేతద్ బ్రువతో మే నిబోధత ప్రత్యక్షమపి దృశ్యం తత్ సంమోహయతి వై ప్రజాః
భూతాలను మోహపరిచే ఈ విషయాన్ని నేను చెప్పినట్లు వినండి; ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదైనా జనులను మాయలో పడేస్తుంది.
యో ఽసౌ చతుర్దశర్క్షేషు శిశుమారో వ్యవస్థితః ఉత్తానపాదపుత్రో ఽసౌ మేఢీభూతో ధ్రువో దివి
పద్నాలుగు నక్షత్రాలలో శిశుమారుడిగా స్థిరంగా ఉన్న ఉత్తానపాదుని కుమారుడు అయిన ధృవుడు ఆకాశంలో నిలిచివున్నాడు.
సైష భ్రమన్భ్రామయతే చన్ద్రాదిత్యౌ గ్రహైః సహ భ్రమన్తమనుసర్పన్తి నక్షత్రాణి చ చక్రవత్
ఆ ధృవుడు తిరుగుతూ, చంద్రుడు సూర్యుడు గ్రహాలతో కలసి తిరుగుతారు; నక్షత్రాలు చక్రంలా అతని వెంట తిరుగుతాయి.
ధ్రువస్య మనసా యో వై భ్రమతే జ్యోతిషాం గణః వాతానీకమయైర్ బన్ధైర్ ధ్రువే బద్ధః ప్రసర్పతి
ధృవుని మనస్సుతో నడిచే జ్యోతిర్గణం, గాలివల్ల ఏర్పడిన బంధాలతో ధృవునికి బంధించబడి ముందుకు సాగుతుంది.
తేషాం భేదశ్చ యోగశ్చ తథా కాలస్య నిశ్చయః అస్తోదయాస్తథోత్పాతా అయనే దక్షిణోత్తరే
వాటిలో విడిపోవడం, కలిసిపోవడం, కాల నిర్ణయం, ఉదయాస్తమయాలు, అపశకునాలు, దక్షిణాయన ఉత్తరాయణాలు అన్నీ కూడా,
విషువద్గ్రహవర్ణశ్చ సర్వమేతద్ధ్రువేరితమ్ జీమూతా నామ తే మేఘా యదేభ్యో జీవసమ్భవః
విషువత్, గ్రహాల రంగు—ఇవి అన్నీ ధృవునివల్ల జరుగుతాయి. జీమూతాలు అనే మేఘాలే జీవుల ఉత్పత్తికి మూలం.
ద్వితీయ ఆవహన్వాయుర్ మేఘాస్తే త్వభిసంశ్రితాః ఇతో యోజనమాత్రాచ్చ అధ్యర్ధవికృతా అపి
రెండవది ఆహ్వానించే గాలి; ఆ మేఘాలు దానిలో ఆశ్రయిస్తాయి. యోజనన్నర దూరంలో అవి విడిపోతాయి.
వృష్టిసర్గస్తథా తేషాం ధారాసారః ప్రకీర్తితః పుష్కరావర్తకా నామ యే మేఘాః పక్షసమ్భవాః
వాటిలో వర్షసృష్టి నిరంతరంగా కురిసే వానగా చెప్పబడింది. పుష్కరావర్తకాలు అనే మేఘాలు రెక్కల నుండి ఉద్భవిస్తాయి.
శక్రేణ పక్షాశ్ఛిన్నా వై పర్వతానాం మహౌజసా కామగానాం సమృద్ధానాం భూతానాం నాశమిచ్ఛతామ్
ఇంద్రుడు, పరమశక్తితో, కోరికలు నెరవేర్చే, సమృద్ధిగా ఉన్న ఆ మేఘాల రెక్కలను, జీవులను నాశనం చేయాలనుకున్నప్పుడు, కోసేశాడు.
పుష్కరా నామ తే పక్షా బృహన్తస్తోయధారిణః పుష్కరావర్తకా నామ కారణేనేహ శబ్దితాః
నీ రెక్కలకు పుష్కరాలు అనే పేరు ఉంది. అవి విశాలంగా నీరు మోయగలవిగా ఉంటాయి. అందుకే వాటిని పుష్కరావర్తకాలు అని కూడా అంటారు.
నానారూపధరాశ్చైవ మహాఘోరస్వరాశ్చ తే కల్పాన్తవృష్టికర్తారః కల్పాన్తాగ్నేర్ నియామకాః
అవి ఎన్నో రూపాలు ధరించి, భయంకరమైన శబ్దాలు చేస్తాయి. యుగాంతంలో వర్షాన్ని కురిపించేవి కూడా అవే. అంతే కాకుండా, యుగాంతంలో వచ్చే అగ్నిని అదుపులో ఉంచుతాయి.
వాయ్వాధారా వహన్తే వై సామృతాః కల్పసాధకాః యాన్యస్యాణ్డస్య భిన్నస్య ప్రాకృతాన్యభవంస్తదా
వాయువు ఆధారంగా అవి సంచరిస్తూ, అమరత్వాన్ని పొంది, యుగ క్రమాన్ని నెరవేర్చుతాయి. ఆ కాలంలో విశ్వాండం పగిలినప్పుడు, వాటి సహజ ఫలితాలు ఇవే.
యస్మిన్ బ్రహ్మా సముత్పన్నశ్ చతుర్వక్త్రః స్వయం ప్రభుః తాన్యేవాణ్డకపాలాని సర్వే మేఘాః ప్రకీర్తితాః
దానినుండే నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ స్వయంగా ఉద్భవించాడు. ఆ అండపు పొరలే మేఘాలుగా పేరుగడిశాయి.
తేషామాప్యాయనం ధూమః సర్వేషామ్ అవిశేషతః తేషాం శ్రేష్ఠశ్చ పర్జన్యశ్ చత్వారశ్చైవ దిగ్గజాః
వాటన్నింటికీ ఆహారం పొగే. అందులో పరజన్యుడు అత్యుత్తముడు. దిక్కుల నలుగురు ఏనుగులు కూడా ముఖ్యమైనవారు.
గజానాం పర్వతానాం చ మేఘానాం భోగిభిః సహ కులమేకం ద్విధా భూతం యోనిరేకా జలం స్మృతమ్
ఏనుగులు, పర్వతాలు, మేఘాలు, పాములతో కూడిన వంశాలు అన్నీ ఒకే వర్గానికి చెందినవే. అవి రెండు భాగాలుగా విడిపోయినా, వాటి మూలం నీరే.
పర్జన్యో దిగ్గజాశ్చైవ హేమన్తే శీతసమ్భవమ్ తుషారవర్షం వర్షన్తి వృద్ధా హ్యన్నవివృద్ధయే
పరజన్యుడు, దిక్కుల ఏనుగులు హేమంత ఋతువులో చలితో కూడిన మంచు, వర్షాన్ని కురిపించి ధాన్యాలు పెరిగేలా చేస్తారు.
షష్ఠః పరివహో నామ వాయుస్తేషాం పరాయణః యౌ ఽసౌ బిభర్తి భగవాన్ గఙ్గామాకాశగోచరామ్
ఆరవది పరివహ అనే వాయువు. అదే వాటికి ఆధారం. ఆ భగవంతుడు ఆకాశంలో ప్రవహించే గంగను మోయడమే అతని పని.
దివ్యామృతజలాం పుణ్యాం త్రిపథామితి విశ్రుతామ్ తస్యా విస్పన్దితం తోయం దిగ్గజాః పృథుభిః కరైః
ఆ పవిత్రమైన, అమృతసమానమైన గంగను త్రిపథా అని ప్రసిద్ధి. దాని తడబాటైన నీటి బిందువులను దిక్కుల ఏనుగులు తమ విశాలమైన కళ్లతో చల్లుతారు.
శీకరాన్ సమ్ప్రముఞ్చన్తి నీహార ఇతి స స్మృతః దక్షిణేన గిరిర్యో ఽసౌ హేమకూట ఇతి స్మృతః
వాటివల్ల నీటి చినుకులు విడుదలవుతాయి. వాటినే మబ్బు అంటారు. దక్షిణ దిశలో ఉన్న పర్వతాన్ని హేమకూటం అంటారు.
ఉదగ్ధిమవతః శైలస్య్-ఓత్తరే చైవ దక్షిణే పుణ్డ్రం నామ సమాఖ్యాతం సమ్యగ్వృష్టివివృద్ధయే
ఆ దక్షిణ పర్వతానికి ఉత్తరంగా పుండ్రం అనే ప్రదేశం ఉంది. అక్కడ సమృద్ధిగా వర్షం కురుస్తుంది.
తస్మిన్ప్రవర్తతే వర్షం తత్తుషారసముద్భవమ్ తతో హిమవతో వాయుర్ హిమం తత్ర సముద్భవమ్
అక్కడ మంచు వల్ల వర్షం ఏర్పడుతుంది. ఆ తరువాత హిమవంతుని వాయువుతో అక్కడ మంచు ఏర్పడుతుంది.
ఆనయత్యాత్మవేగేన సిఞ్చయానో మహాగిరిమ్ హిమవన్తమతిక్రమ్య వృష్టిశేషం తతః పరమ్
తన స్వంత వేగంతో అది మహాపర్వతాన్ని దాటి, హిమవంతుని దాటి, మిగిలిన వర్షాన్ని అక్కడికి తీసుకెళ్ళి కురిపిస్తుంది.
ఇభాస్యే చ తతః పశ్చాద్ ఇదం భూతవివృద్ధయే వర్షద్వయం సమాఖ్యాతం సమ్యగ్వృష్టివివృద్ధయే
ఆ తరువాత, ఏనుగు ముఖంపై భూతాల అభివృద్ధికోసం ద్విగుణ వర్షం కురుస్తుందని చెప్పబడింది. ఇది సమృద్ధిగా వర్షం పెరగడానికి సహాయపడుతుంది.
మేఘాశ్చాప్యాయనం చైవ సర్వమేతత్ప్రకీర్తితమ్ సూర్య ఏవ తు వృష్టీనాం స్రష్టా సముపదిశ్యతే
మేఘాలు, వాటి పోషణ అన్నీ వివరించబడ్డాయి. కానీ వర్షాన్ని సృష్టించేది సూర్యుడే అని చెప్పబడింది.
వర్షం ఘర్మం హిమం రాత్రిం సంధ్యే చైవ దినం తథా శుభాశుభఫలానీహ ధ్రువాత్సర్వం ప్రవర్తతే
వర్షం, వేడి, చలి, రాత్రి, సంధ్య, పగలు, శుభాశుభ ఫలితాలు అన్నీ ధ్రువునుంచే ఉద్భవిస్తాయి.
ధ్రువేణాధిష్ఠితాశ్చాపః సూర్యో వై గృహ్య తిష్ఠతి సర్వభూతశరీరేషు త్వ్ ఆపో హ్యనుశ్రితాశ్చ యాః
ధ్రువుని ఆధ్వర్యంలో సూర్యుడు నీటిని పట్టుకుని ఉంటాడు. ఆ నీరు అన్ని జీవుల శరీరాల్లో స్థిరంగా ఉంటుంది.
దహ్యమానేషు తేష్వేవ జఙ్గమస్థావరేషు చ ధూమభూతాస్తు తా హ్యాపో నిష్క్రామన్తీహ సర్వశః
ఆ చలించేవి, అచలమైనవి కాలిపోతున్నప్పుడు, ఆ నీరు పొగ రూపంలో బయటకు వెళ్ళిపోతుంది.
తేన చాభ్రాణి జాయన్తే స్థానమభ్రమయం స్మృతమ్ తేజోభిః సర్వలోకేభ్య ఆదత్తే రశ్మిభిర్జలమ్
అది వల్ల మేఘాలు పుట్టుకొస్తాయి; మేఘాలు ఏర్పడే ప్రదేశాన్ని 'మేఘమండలం' అంటారు. సూర్యుడు తన కిరణాలతో అన్ని లోకాల్లోనుంచి నీటిని ఆహరిస్తాడు.
సముద్రాద్వాయుసంయోగాద్ వహన్త్యాపో గభస్తయః తతస్త్వృతువశాత్కాలే పరివర్తన్దివాకరః
సముద్రంలో నుంచి గాలితో కలిసినప్పుడు, సూర్యుని కిరణాలు నీటిని మోసుకెళ్తాయి. తర్వాత ఋతువుల ప్రకారం, సూర్యుడు కాలానుగుణంగా తిరుగుతుంటాడు.