ప్రజౌషణిః సప్తర్షయో ద్వాపరేష్విహ జజ్ఞిరే సంతతిం తే జుగుప్సన్తే తస్మాన్మృత్యుర్జితస్తు తైః
ద్వాపరయుగాల్లో, ప్రజౌషణి అనే ఏడుగురు ఋషులు ఇక్కడ జన్మించారు. వారు సంతానాన్ని తృణీకరించారు, అందువల్ల మరణాన్ని జయించారు.
అష్టాశీతిసహస్రాణి తేషామప్యూర్ధ్వరేతసామ్ ఉదక్పన్థా న పర్యన్తమ్ ఆశ్రిత్యాభూతసంప్లవమ్
ఆ బ్రహ్మచారి ఋషుల్లో ఎనభై నాలుగు వేల మంది ఉన్నారు. వారి ఉజ్జ్వల మార్గం సృష్టి లయం వరకు ముగియదు.
తే సంప్రయోగాల్లోకస్య మిథునస్య చ వర్జనాత్ ఈర్ష్యాద్వేషనివృత్త్యా చ భూతారమ్భవివర్జనాత్
వారు పరస్పర మిళితమై, లైంగిక సంబంధాన్ని వదిలిపెట్టి, ఈర్ష్యా ద్వేషాలను విడిచిపెట్టి, జీవులను హింసించకుండా ఉండటం వలన,
తతో ఽన్యకామసంయోగశబ్దాదేర్ దోషదర్శనాత్ ఇత్యేతైః కారణైః శుద్ధైస్ తే ఽమృతత్వం హి భేజిరే
తరువాత, ఇతరులతో కలవడంలో, శబ్దాదులలో లోపాలను గుర్తించడం వల్ల, ఈ పవిత్రమైన కారణాల వలన వారు అమృతత్వాన్ని పొందారు.
ఆభూతసమ్ప్లవస్థానామ్ అమృతత్వం విభావ్యతే త్రైలోక్యస్థితికాలో హి న పునర్మారగామిణామ్
సర్వజీవుల లయం వరకు ఉండేవారికి అమృతత్వం లభిస్తుంది; మూడు లోకాల స్థితికాలం మరణ మార్గంలో పోయేవారికి కాదు.
భ్రూణహత్యాశ్వమేధాదిపాపపుణ్యనిభైః పరమ్ ఆభూతసమ్ప్లవాన్తే తు క్షీయన్తే చోర్ధ్వరేతసః
బ్రూణహత్య, అశ్వమేధాది పాపపుణ్య ఫలితాలు, జీవుల లయానంతరం, ఊర్ధ్వరేతసులకు పూర్తిగా క్షీణించిపోతాయి.
ఊర్ధ్వోత్తరమృషిభ్యస్తు ధ్రువో యత్రానుసంస్థితః ఏతద్విష్ణుపదం దివ్యం తృతీయం వ్యోమ్ని భాస్వరమ్
వారికంటే పైగా ఉన్న ఋషుల దగ్గర ధృవుడు స్థిరంగా ఉన్నాడు; ఇది ఆకాశంలో ప్రకాశించే విష్ణుపదమైన దివ్యమైన మూడవ లోకం.
యత్ర గత్వా న శోచన్తి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్ ధర్మే ధ్రువస్య తిష్ఠన్తి యే తు లోకస్య కాఙ్క్షిణః
విష్ణువు యొక్క పరమపదాన్ని చేరినవారు ఇక దుఃఖించరు; కానీ లోకాన్ని కోరేవారు ధర్మంతో ధృవుని లోకంలో నిలిచిపోతారు.
ఏవం శ్రుత్వా కథాం దివ్యామ్ అబ్రువంల్లౌమహర్షణిమ్ సూర్యాచన్ద్రమసోశ్ చారం గ్రహాణాం చైవ సర్వశః
ఈ విధంగా ఆ దివ్యకథను విని, నేను లోమహర్షణునిని సూర్య చంద్రుల గమనం, అన్ని గ్రహాల విషయాలను అడిగాను.
భ్రమన్తి కథమేతాని జ్యోతీంషి రవిమణ్డలే అవ్యూహేనైవ సర్వాణి తథా చాసంకరేణ వా
ఈ నక్షత్రాలు సూర్య మండలంలో ఎలా తిరుగుతాయో, అవన్నీ క్రమంగా, కలయిక లేకుండా ఎలా నడుస్తాయో చెప్పు.
కశ్చ భ్రామయతే తాని భ్రమన్తి యది వా స్వయమ్ ఏతద్వేదితుమ్ ఇచ్ఛామస్ తతో నిగద సత్తమ
వాటిని ఎవరు తిప్పుతారు? లేదా అవే తాము తిరుగుతాయా? మేము ఇది తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం, కాబట్టి దయచేసి చెప్పు మంచి మనిషా.
భూతసంమోహనం హ్యేతద్ బ్రువతో మే నిబోధత ప్రత్యక్షమపి దృశ్యం తత్ సంమోహయతి వై ప్రజాః
భూతాలను మోహపరిచే ఈ విషయాన్ని నేను చెప్పినట్లు వినండి; ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదైనా జనులను మాయలో పడేస్తుంది.
యో ఽసౌ చతుర్దశర్క్షేషు శిశుమారో వ్యవస్థితః ఉత్తానపాదపుత్రో ఽసౌ మేఢీభూతో ధ్రువో దివి
పద్నాలుగు నక్షత్రాలలో శిశుమారుడిగా స్థిరంగా ఉన్న ఉత్తానపాదుని కుమారుడు అయిన ధృవుడు ఆకాశంలో నిలిచివున్నాడు.
సైష భ్రమన్భ్రామయతే చన్ద్రాదిత్యౌ గ్రహైః సహ భ్రమన్తమనుసర్పన్తి నక్షత్రాణి చ చక్రవత్
ఆ ధృవుడు తిరుగుతూ, చంద్రుడు సూర్యుడు గ్రహాలతో కలసి తిరుగుతారు; నక్షత్రాలు చక్రంలా అతని వెంట తిరుగుతాయి.
ధ్రువస్య మనసా యో వై భ్రమతే జ్యోతిషాం గణః వాతానీకమయైర్ బన్ధైర్ ధ్రువే బద్ధః ప్రసర్పతి
ధృవుని మనస్సుతో నడిచే జ్యోతిర్గణం, గాలివల్ల ఏర్పడిన బంధాలతో ధృవునికి బంధించబడి ముందుకు సాగుతుంది.
తేషాం భేదశ్చ యోగశ్చ తథా కాలస్య నిశ్చయః అస్తోదయాస్తథోత్పాతా అయనే దక్షిణోత్తరే
వాటిలో విడిపోవడం, కలిసిపోవడం, కాల నిర్ణయం, ఉదయాస్తమయాలు, అపశకునాలు, దక్షిణాయన ఉత్తరాయణాలు అన్నీ కూడా,
విషువద్గ్రహవర్ణశ్చ సర్వమేతద్ధ్రువేరితమ్ జీమూతా నామ తే మేఘా యదేభ్యో జీవసమ్భవః
విషువత్, గ్రహాల రంగు—ఇవి అన్నీ ధృవునివల్ల జరుగుతాయి. జీమూతాలు అనే మేఘాలే జీవుల ఉత్పత్తికి మూలం.
ద్వితీయ ఆవహన్వాయుర్ మేఘాస్తే త్వభిసంశ్రితాః ఇతో యోజనమాత్రాచ్చ అధ్యర్ధవికృతా అపి
రెండవది ఆహ్వానించే గాలి; ఆ మేఘాలు దానిలో ఆశ్రయిస్తాయి. యోజనన్నర దూరంలో అవి విడిపోతాయి.
వృష్టిసర్గస్తథా తేషాం ధారాసారః ప్రకీర్తితః పుష్కరావర్తకా నామ యే మేఘాః పక్షసమ్భవాః
వాటిలో వర్షసృష్టి నిరంతరంగా కురిసే వానగా చెప్పబడింది. పుష్కరావర్తకాలు అనే మేఘాలు రెక్కల నుండి ఉద్భవిస్తాయి.
శక్రేణ పక్షాశ్ఛిన్నా వై పర్వతానాం మహౌజసా కామగానాం సమృద్ధానాం భూతానాం నాశమిచ్ఛతామ్
ఇంద్రుడు, పరమశక్తితో, కోరికలు నెరవేర్చే, సమృద్ధిగా ఉన్న ఆ మేఘాల రెక్కలను, జీవులను నాశనం చేయాలనుకున్నప్పుడు, కోసేశాడు.
పుష్కరా నామ తే పక్షా బృహన్తస్తోయధారిణః పుష్కరావర్తకా నామ కారణేనేహ శబ్దితాః
నీ రెక్కలకు పుష్కరాలు అనే పేరు ఉంది. అవి విశాలంగా నీరు మోయగలవిగా ఉంటాయి. అందుకే వాటిని పుష్కరావర్తకాలు అని కూడా అంటారు.
నానారూపధరాశ్చైవ మహాఘోరస్వరాశ్చ తే కల్పాన్తవృష్టికర్తారః కల్పాన్తాగ్నేర్ నియామకాః
అవి ఎన్నో రూపాలు ధరించి, భయంకరమైన శబ్దాలు చేస్తాయి. యుగాంతంలో వర్షాన్ని కురిపించేవి కూడా అవే. అంతే కాకుండా, యుగాంతంలో వచ్చే అగ్నిని అదుపులో ఉంచుతాయి.
వాయ్వాధారా వహన్తే వై సామృతాః కల్పసాధకాః యాన్యస్యాణ్డస్య భిన్నస్య ప్రాకృతాన్యభవంస్తదా
వాయువు ఆధారంగా అవి సంచరిస్తూ, అమరత్వాన్ని పొంది, యుగ క్రమాన్ని నెరవేర్చుతాయి. ఆ కాలంలో విశ్వాండం పగిలినప్పుడు, వాటి సహజ ఫలితాలు ఇవే.
యస్మిన్ బ్రహ్మా సముత్పన్నశ్ చతుర్వక్త్రః స్వయం ప్రభుః తాన్యేవాణ్డకపాలాని సర్వే మేఘాః ప్రకీర్తితాః
దానినుండే నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ స్వయంగా ఉద్భవించాడు. ఆ అండపు పొరలే మేఘాలుగా పేరుగడిశాయి.
తేషామాప్యాయనం ధూమః సర్వేషామ్ అవిశేషతః తేషాం శ్రేష్ఠశ్చ పర్జన్యశ్ చత్వారశ్చైవ దిగ్గజాః
వాటన్నింటికీ ఆహారం పొగే. అందులో పరజన్యుడు అత్యుత్తముడు. దిక్కుల నలుగురు ఏనుగులు కూడా ముఖ్యమైనవారు.
గజానాం పర్వతానాం చ మేఘానాం భోగిభిః సహ కులమేకం ద్విధా భూతం యోనిరేకా జలం స్మృతమ్
ఏనుగులు, పర్వతాలు, మేఘాలు, పాములతో కూడిన వంశాలు అన్నీ ఒకే వర్గానికి చెందినవే. అవి రెండు భాగాలుగా విడిపోయినా, వాటి మూలం నీరే.
పర్జన్యో దిగ్గజాశ్చైవ హేమన్తే శీతసమ్భవమ్ తుషారవర్షం వర్షన్తి వృద్ధా హ్యన్నవివృద్ధయే
పరజన్యుడు, దిక్కుల ఏనుగులు హేమంత ఋతువులో చలితో కూడిన మంచు, వర్షాన్ని కురిపించి ధాన్యాలు పెరిగేలా చేస్తారు.
షష్ఠః పరివహో నామ వాయుస్తేషాం పరాయణః యౌ ఽసౌ బిభర్తి భగవాన్ గఙ్గామాకాశగోచరామ్
ఆరవది పరివహ అనే వాయువు. అదే వాటికి ఆధారం. ఆ భగవంతుడు ఆకాశంలో ప్రవహించే గంగను మోయడమే అతని పని.
దివ్యామృతజలాం పుణ్యాం త్రిపథామితి విశ్రుతామ్ తస్యా విస్పన్దితం తోయం దిగ్గజాః పృథుభిః కరైః
ఆ పవిత్రమైన, అమృతసమానమైన గంగను త్రిపథా అని ప్రసిద్ధి. దాని తడబాటైన నీటి బిందువులను దిక్కుల ఏనుగులు తమ విశాలమైన కళ్లతో చల్లుతారు.
శీకరాన్ సమ్ప్రముఞ్చన్తి నీహార ఇతి స స్మృతః దక్షిణేన గిరిర్యో ఽసౌ హేమకూట ఇతి స్మృతః
వాటివల్ల నీటి చినుకులు విడుదలవుతాయి. వాటినే మబ్బు అంటారు. దక్షిణ దిశలో ఉన్న పర్వతాన్ని హేమకూటం అంటారు.