నవ కోట్యః ప్రసంఖ్యాతా యోజనైః పరిమణ్డలమ్ తథా శతసహస్రాణి చత్వారింశచ్చ పఞ్చ చ
పరిమాణంగా తొమ్మిది కోట్ల యోజనాలు లెక్కించబడ్డాయి. అలాగే లక్ష నలభై ఐదు కూడా కలవు.
అహోరాత్రాత్పతంగస్య గతిరేషా విధీయతే దక్షిణాదిఙ్నివృత్తో ఽసౌ విషువస్థో యదా రవిః
ఇది సూర్యుని ఒక పగలు, ఒక రాత్రి ప్రయాణం. సూర్యుడు దక్షిణ దిశ నుండి తిరిగి, సమాంతర రేఖ వద్ద నిలిచినప్పుడు కూడా అలాగే ఉంటుంది.
క్షీరోదస్య సముద్రస్యోత్తరతో ఽపి దిశం చరన్ మణ్డలం విషువచ్చాపి యోజనైస్తన్నిబోధత
పాల సముద్రానికి ఉత్తరంగా ప్రయాణిస్తూ, సమాంతర రేఖ వద్ద పరిమాణాన్ని యోజనాలలో తెలుసుకో.
తిస్రః కోట్యస్తు సమ్పూర్ణా విషువస్యాపి మణ్డలమ్ తథా శతసహస్రాణి వింశత్యేకాధికాని తు
సమాంతర రేఖ పరిమాణానికి మూడు కోట్ల యోజనాలు పూర్తిగా ఉన్నాయి. అలాగే ఇరవై ఒక వేల లక్షలు కూడా కలవు.
శ్రావణే చోత్తరాం కాష్ఠాం చిత్రభానుర్యదా భవేత్ గోమేదస్య పరద్వీపే ఉత్తరాం చ దిశం చరన్
శ్రావణ మాసంలో, చిత్రభాను ఉత్తర భాగంలో ఉన్నప్పుడు, గోమేధ ద్వీపంలో ఉత్తర దిశగా ప్రయాణిస్తాడు.
ఉత్తరాయాః ప్రమాణం తు కాష్ఠాయా మణ్డలస్య తు దక్షిణోత్తరమధ్యాని తాని విన్ద్యాద్ యథాక్రమమ్
ఇప్పుడు ఉత్తర భాగ పరిమాణాన్ని, ఆ వలయాన్ని తెలుసుకో. దక్షిణం, ఉత్తరం, మధ్యం—ఈ మూడు క్రమంగా తెలుసుకోవాలి.
స్థానం జరద్గవం మధ్యే తథైరావతముత్తమమ్ వైశ్వానరం దక్షిణతో నిర్దిష్టమిహ తత్త్వతః
జరద్గవ ప్రాంతం మధ్యలో ఉంటుంది. అలాగే ఐరావతం అత్యున్నతంగా ఉంటుంది. వైశ్వానరము దక్షిణంగా నిజంగా పేర్కొనబడింది.
నాగవీథ్యుత్తరా వీథీ హ్య్ అజవీథిస్ తు దక్షిణా ఉభే ఆషాఢమూలం తు అజవీథ్యాదయస్ త్రయః
నాగవీతి ఉత్తర దారిగా, అజవీతి దక్షిణ దారిగా ఉంటుంది. రెండూ, అలాగే ఆశాఢమూలం, ఇవే అజవీతి మొదటి మూడు భాగాలు.
అభిజిత్పూర్వతః స్వాతిం నాగవీథ్యుత్తరాస్ త్రయః అశ్వినీ కృత్తికా యామ్యా నాగవీథ్యస్ త్రయః స్మృతాః
అభిజిత్కు తూర్పున స్వాతి, ఉత్తర నాగవీధిలో మూడు నక్షత్రాలు ఉన్నాయి. అశ్విని, కృత్తికా దక్షిణ భాగంలో ఉండి, మూడు నక్షత్రాలు దక్షిణ నాగవీధిగా గుర్తించబడ్డాయి.
రోహిణ్యార్ద్రా మృగశిరో నాగవీథిర్ ఇతి స్మృతా పుష్యాశ్లేషా పునర్వస్వోర్ వీథీ చైరావతీ స్మృతా
రోహిణి, ఆర్ద్ర, మృగశిర నక్షత్రాలు నాగవీధిగా పిలవబడతాయి. పుష్య, ఆశ్లేష, పునర్వసు నక్షత్రాలు ఐరావతీ వీధిగా చెప్పబడతాయి.
తిస్రస్తు వీథయో హ్యేతా ఉత్తరో మార్గ ఉచ్యతే పూర్వోత్తరా చ ఫల్గున్యౌ మఘా చైవార్షభీ భవేత్
ఈ మూడు వీధులు ఉత్తర మార్గంగా పిలవబడతాయి. పూర్వఫల్గుని, ఉత్తరఫల్గుని, మఘా నక్షత్రాలు వృషభ రాశికి చెందుతాయని చెప్పబడింది.
పూర్వోత్తరప్రోష్ఠపదౌ గోవీథీ రేవతీ స్మృతా శ్రవణం చ ధనిష్ఠా చ వారుణం చ జరద్గవమ్
పూర్వప్రోష్ఠపద, ఉత్తరప్రోష్ఠపద, రేవతి నక్షత్రాలు గోవీధిగా పిలవబడతాయి. శ్రవణం, ధనిష్ఠ, వరుణ నక్షత్రాలు జరద్గవ వీధిగా చెప్పబడతాయి.
ఏతాస్తు వీథయస్ తిస్రో మధ్యమో మార్గ ఉచ్యతే హస్తశ్చిత్రా తథా స్వాతీ హ్య్ అజవీథిరితి స్మృతా
ఈ మూడు వీధులు మధ్య మార్గంగా పిలవబడతాయి. హస్త, చిత్ర, స్వాతి నక్షత్రాలు అజవీధిగా గుర్తించబడ్డాయి.
జ్యేష్ఠా విశాఖా మైత్రం చ మృగవీథీ తథోచ్యతే మూలం పూర్వోత్తరాషాఢే వీథీ వైశ్వానరీ భవేత్
జ్యేష్ఠ, విశాఖ, మైత్ర నక్షత్రాలు మృగవీధిగా పిలవబడతాయి. మూల, పూర్వాషాఢ, ఉత్తరాషాఢ నక్షత్రాలు వైశ్వానరీ వీధిగా చెప్పబడతాయి.
స్మృతాస్తిస్రస్తు వీథ్యస్తా మార్గే వై దక్షిణే పునః కాష్ఠయోరన్తరం చైతద్ వక్ష్యతే యోజనైః పునః
ఈ మూడు వీధులు దక్షిణ మార్గంలో కూడా గుర్తించబడ్డాయి. ఇప్పుడు ఆ భాగాల మధ్య దూరాన్ని యోజనల్లో వివరించబడుతుంది.
ఏతచ్ఛతసహస్రాణామ్ ఏకత్రింశత్తు వై స్మృతమ్ శతాని త్రీణి చాన్యాని త్రయస్త్రింశత్తథైవ చ
ఈ లక్ష యోజనల్లో, ముప్పై ఒకటి గుర్తించబడ్డాయి. ఇంకా మూడు వందలు, అలాగే ముప్పై మూడు ఉన్నాయి.
కాష్ఠయోరన్తరం హ్యేతద్ యోజనానాం ప్రకీర్తితమ్ కాష్ఠయోర్లేఖయోశ్చైవ అయనే దక్షిణోత్తరే
ఈ రెండు భాగాల మధ్య దూరం యోజనల్లో చెప్పబడింది. అలాగే, దక్షిణాయన, ఉత్తరాయన సమయంలో భాగాల గీతల మధ్య దూరం కూడా చెప్పబడింది.
తే వక్ష్యామి ప్రసంఖ్యాయ యోజనైస్తు నిబోధత ఏకైకమన్తరం తద్వద్ యుక్తాన్యేతాని సప్తభిః
ఇప్పుడు నేను యోజనల్లో దూరాలను వివరంగా చెబుతాను. ప్రతి దూరం ఏడింటితో కలిపి ఉంటుంది.
సహస్రేణాతిరిక్తా చ తతో ఽన్యా పఞ్చవింశతిః లేఖయోః కాష్ఠయోశ్చైవ బాహ్యాభ్యన్తరయోశ్చరన్
వెయ్యి యోజనలకు పైగా మరో ఇరవై ఐదు యోజనలు ఉన్నాయి. ఈ దూరం లోపలి, బయట గీతల మధ్య సాగుతుంది.
అభ్యన్తరం స పర్యేతి మణ్డలాన్యుత్తరాయణే బాహ్యతో దక్షిణేనైవ సతతం సూర్యమణ్డలమ్
ఉత్తరాయణంలో లోపలి వలయాలను అతడు చుట్టుకుంటాడు. దక్షిణాయనంలో ఎప్పుడూ బయట సూర్యవలయం చుట్టుకుంటాడు.
చరన్నసావుదీచ్యాం చ హ్య్ అశీత్యా మణ్డలాఞ్ఛతమ్ అభ్యన్తరం స పర్యేతి క్రమతే మణ్డలాని తు
ఉత్తర దిశగా కదులుతూ వంద ఎనభై వలయాలను చుట్టుకుంటాడు. లోపలి వలయాలను అతడు దాటి, మరిన్ని వలయాల్లోకి ప్రవేశిస్తాడు.
ప్రమాణం మణ్డలస్యాపి యోజనానాం నిబోధత యోజనానాం సహస్రాణి దశ చాష్టౌ తథా స్మృతమ్
ఇప్పుడు వలయ పరిమాణాన్ని యోజనల్లో విను: పదివేల యోజనాలు, ఎనిమిదివేల యోజనాలు అని గుర్తించబడింది.
అధికాన్యష్టపఞ్చాశద్ యోజనాని తు వై పునః విష్కమ్భో మణ్డలస్యైవ తిర్యక్స తు విధీయతే
దీనికి మళ్లీ యాభై ఎనిమిది యోజనాలు కలుపుతారు. వలయానికి వ్యాసార్థం ఇలా నిర్ణయించబడింది.
అహస్తు చరతే నాభేః సూర్యో వై మణ్డలం క్రమాత్ కులాలచక్రపర్యన్తో యథా చన్ద్రో రవిస్తథా
సూర్యుడు నాభి నుండి వలయాన్ని క్రమంగా చుట్టుకుంటాడు. మట్టికొలువు చక్రంలా చంద్రుడు, సూర్యుడు తిరుగుతారు.
దక్షిణే చక్రవత్సూర్యస్ తథా శీఘ్రం నివర్తతే తస్మాత్ప్రకృష్టాం భూమిం తు కాలేనాల్పేన గచ్ఛతి
దక్షిణంలో సూర్యుడు చక్రంలా వేగంగా తిరుగుతాడు. అందువల్ల తక్కువ సమయంలో ఎక్కువ భూమిని దాటి వెళ్తాడు.
సూర్యో ద్వాదశభిః శీఘ్రం ముహూర్తైర్దక్షిణాయనే త్రయోదశార్ధమృక్షాణాం మధ్యే చరతి మణ్డలమ్
దక్షిణాయనంలో సూర్యుడు పన్నెండు ముహూర్తాల్లో వేగంగా కదులుతాడు. పదమూడు అర్ధ రాశుల మధ్య వలయాన్ని చుట్టుకుంటాడు.
ముహూర్తైస్తాని ఋక్షాణి నక్తమష్టాదశైశ్చరన్ కులాలచక్రమధ్యస్థో యథా మన్దం ప్రసర్పతి
కొన్ని క్షణాల్లోనే సూర్యుడు ఆ నక్షత్రాలను రాత్రిపూట దాటి, ముద్దయిన చక్రం మధ్యలో ఉన్నట్లు, మెల్లగా ముందుకు సాగుతాడు.
ఉదగ్యానే తథా సూర్యః సర్పతే మన్దవిక్రమః తస్మాద్దీర్ఘేణ కాలేన భూమిం సో ఽల్పాం ప్రసర్పతి
అలాగే ఉత్తరయానంలో కూడా సూర్యుడు మెల్లగా కదులుతాడు. అందువల్ల చాలా కాలానికి కేవలం కొద్దిగా భూమిని మాత్రమే దాటి వెళ్తాడు.
సూర్యో ఽష్టాదశభిరహ్నో ముహూర్తైరుదగాయనే త్రయోదశానాం మధ్యే తు ఋక్షాణాం చరతే రవిః ముహూర్తైస్తాని ఋక్షాణి రాత్రౌ ద్వాదశభిశ్చరన్
ఉత్తరయానంలో, పగటిపూట సూర్యుడు పద్దెనిమిది ముహూర్తాలలో ఆ నక్షత్రాలను దాటి, పదమూడు నక్షత్రాల మధ్యలో ప్రయాణించి, రాత్రిపూట పన్నెండు ముహూర్తాలలో వాటిని దాటి వెళ్తాడు.
తతో మన్దతరం తాభ్యాం చక్రం తు భ్రమతే పునః మృత్పిణ్డ ఇవ మధ్యస్థో భ్రమతే ఽసౌ ధ్రువస్తథా
అదే విధంగా, ఆ రెండింటితో పోలిస్తే ఆ చక్రం ఇంకా నెమ్మదిగా తిరుగుతుంది. మట్టి ముద్ద మధ్యలో ఉన్నట్టు, ధ్రువతార కూడా అలాగే తిరుగుతుంటుంది.