అగ్నేర్దశగుణో వాయుర్ ధారయఞ్జ్యోతిరాస్థితః తిర్యక్చ మణ్డలో వాయుర్ భూతాన్యావేష్ట్య ధారయన్
అగ్నిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన వాయువు వెలుగును మోయడంలో నిలుస్తుంది. వాయువు వృత్తాకారంగా, అడ్డంగా అన్ని భూతాలను చుట్టి నిలబెడుతుంది.
దశాధికం తథాకాశం వాయోర్భూతాన్యధారయత్ భూతాదిర్ధారయన్వ్యోమ తస్మాద్దశగుణస్తు వై
వాయువును కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన ఆకాశం భూతాలను మోయడంలో ఉంటుంది. భూతాది ఆకాశాన్ని నిలబెడుతుంది, అది కూడా పది రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
భూతాదితో దశగుణం మహద్భూతాన్యధారయత్ మహత్తత్త్వం హ్యనన్తేన అవ్యక్తేన తు ధార్యతే
భూతాదిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన మహత్తత్త్వం భూతాలను నిలబెడుతుంది. ఆ మహత్తత్త్వం అనంతమైన, అవ్యక్తమైనద్వారా నిలబడుతుంది.
ఆధారాధేయభావేన వికారాస్తే వికారిణామ్ పృథ్వ్యాదయో వికారాస్తే పరిచ్ఛిన్నాః పరస్పరమ్
ఆధారాధేయ సంబంధంతో ఈ మార్పులు మార్పు కలిగించేవాటిలోంచి వస్తాయి. భూమి మొదలైనవి పరస్పరం పరిమితమైన మార్పులే.
పరస్పరాధికాశ్చైవ ప్రవిష్టాశ్చ పరస్పరమ్ ఏవం పరస్పరోత్పన్నా ధార్యన్తే చ పరస్పరమ్
వాటిలో కొన్ని పరస్పరం మించినవిగా, కొన్ని ఒకదానిలోకి ఒకటి ప్రవేశించినవిగా ఉంటాయి. అవన్నీ ఒకదానినొకటి ఆధారపడి, పరస్పరం ఏర్పడతాయి, నిలబడతాయి.
యస్మాత్ప్రవిష్టాస్తే ఽన్యోన్యం తస్మాత్తే స్థిరతాం గతాః ఆసంస్తే హ్యవిశేషాశ్చ విశేషా అన్యవేశనాత్
వాటిలో ఒకటి మరొకదానిలోకి ప్రవేశించినందున అవి స్థిరంగా ఉంటాయి. తేడాలు లేని వాటి మధ్య తేడాలు పరస్పర ప్రవేశం వల్ల కలుగుతాయి.
పృథ్వ్యాదయస్తు వాయ్వన్తాః పరిచ్ఛిన్నాస్తు తత్ర తే భూతేభ్యః పరతస్ తేభ్యో హ్య్ అలోకః సర్వతః స్మృతః
భూమి మొదలుకొని వాయువు వరకు అవి అక్కడ పరిమితంగా ఉంటాయి. ఆ భూతాలకన్నా బయట అంతటా చీకటే ఉంటుంది.
తథా హ్యాలోక ఆకాశే పరిచ్ఛిన్నాని సర్వశః పాత్రే మహతి పాత్రాణి యథా హ్యన్తర్గతాని చ
అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురు పూర్తిగా పరిమితంగా ఉంటుంది. పెద్ద పాత్రలో చిన్న పాత్రలు లోపల ఉన్నట్లే అవి ఉంటాయి.
భవన్త్యన్యోన్యహీనాని పరస్పరసమాశ్రయాత్ తథా హ్యాలోక ఆకాశే భేదాస్త్వన్తర్గతాగతాః
వాటిలో ఒకటి మరొకటి లేకపోయినా, పరస్పరం ఆధారపడతాయి. అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురుకు లోపల, బయట అనే తేడాలు ఉంటాయి.
కృతాన్యేతాని తత్త్వాని అన్యోన్యస్యాధికాని చ యావదేతాని తత్త్వాని తావదుత్పత్తిరుచ్యతే
ఈ తత్త్వాలు పరస్పరం మించినవిగా ఏర్పడినవి. ఇవి ఉన్నంతకాలం సృష్టి జరుగుతూనే ఉంటుంది.
జన్తూనామిహ సంస్కారో భూతేష్వన్తర్గతేషు వై ప్రత్యాఖ్యాయేహ భూతాని కార్యోత్పత్తిర్ న విద్యతే
ఈ లోకంలో జీవుల నిర్మాణం భూతాలలోనే జరుగుతుంది. భూతాలను అంగీకరించకపోతే, కార్యాలు ఉత్పత్తి కావు.
తస్మాత్పరిమితా భేదాః స్మృతాః కార్యాత్మకాస్తు వై తే కారణాత్మకాశ్చైవ స్యుర్భేదా మహదాదయః
అందుకే పరిమితమైన తేడాలు కార్య స్వరూపంగా గుర్తించబడ్డాయి. మహత్తత్త్వం మొదలైన వాటి తేడాలు కారణ స్వరూపంగా ఉంటాయి.
ఇత్యేవం సంనివేశో ఽయం పృథ్వ్యాక్రాన్తస్తు భాగశః సప్తద్వీపసముద్రాణాం యాథాతథ్యేన వై మయా
ఇలా, భూమి భాగాలుగా విభజించబడిన విధానాన్ని, ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలతో కూడిన వాస్తవ రూపాన్ని నేను వివరించాను.
విస్తారాన్మణ్డలాచ్చైవ ప్రసంఖ్యానేన చైవ హి విశ్వరూపం ప్రధానస్య పరిమాణైకదేశినః
వాటి విస్తారాలు, వృత్తాకార రూపం, లెక్కింపు ద్వారా ప్రధాన తత్త్వానికి సంబంధించిన విశ్వరూప పరిమాణాన్ని వివరించాను.
ఏతావత్సంనివేశస్తు మయా సమ్యక్ప్రకాశితః ఏతావదేవ శ్రోతవ్యం సంనివేశస్య పార్థివ
రాజా! ఈ ఏర్పాటును నేను పూర్తిగా వివరించాను. దీనికి సంబంధించిన వివరాలు ఇంతవరకే వినవలసినవి.
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి సూర్యచన్ద్రమసోర్గతిమ్ సూర్యాచన్ద్రమసావేతౌ భ్రాజన్తౌ యావదేవ తు
ఇప్పుడు నేను సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎలా సంచరిస్తారో చెప్పబోతున్నాను. సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎక్కడ వెలిగిపోతారో అంతవరకూ వివరించగలను.
సప్తద్వీపసముద్రాణాం ద్వీపానాం భాతి విస్తరః విస్తరార్ధం పృథివ్యాస్తు భవేదన్యత్ర బాహ్యతః
ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ద్వీపాల విస్తీర్ణం ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది. దీని బయట, భూమి విస్తీర్ణంలో సగం ఉండేదిగా చెబుతారు.
పర్యాసపరిమాణం చ చన్ద్రాదిత్యౌ ప్రకాశతః పర్యాసపారిమాణ్యాత్తు బుధైస్తుల్యం దివః స్మృతమ్
సూర్యుడు, చంద్రుడు తమ పరిభ్రమణ పరిమాణాన్ని చూపిస్తారు. జ్ఞానులు చెబుతారు—వాటి పరిభ్రమణం, పరిమాణం ఆకాశానికి సమానంగా ఉంటుంది.
త్రీంల్లోకాన్ప్రతి సామాన్యాత్ సూర్యో యాత్యవిలమ్బతః అచిరాత్తు ప్రకాశేన అవనాత్తు రవిః స్మృతః
సూర్యుడు తన కాంతితో మూడు లోకాలను ఆలస్యమేమీ లేకుండా వేగంగా చుట్టేస్తాడు. తన వెలుగు, దిగువకు వచ్చేది వల్ల అతడిని రవి అని అంటారు.
భూయో భూయః ప్రవక్ష్యామి ప్రమాణం చన్ద్రసూర్యయోః మహితత్వాన్మహచ్ఛబ్దో హ్య్ అస్మిన్నర్థే నిగద్యతే
చంద్రుడు, సూర్యుని పరిమాణాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను. వీరి గొప్పతనం వల్లే ఇక్కడ 'మహత్తరమైన' అని పదం వాడబడింది.
అస్య భారతవర్షస్య విష్కమ్భాత్తుల్యవిస్తృతమ్ మణ్డలం భాస్కరస్యాథ యోజనైస్తన్నిబోధత
ఈ భారతదేశానికి ఎంత వెడల్పు ఉందో, సూర్యుని వలయం కూడా అంతే వెడల్పుగా ఉంటుంది. ఇప్పుడు దాని పరిమాణాన్ని యోజనాలలో విను.
నవయోజనసాహస్రో విస్తారో మణ్డలస్య తు విస్తారాత్త్రిగుణశ్చాపి పరిణాహో ఽత్ర మణ్డలే
సూర్యుని వలయం వెడల్పు తొమ్మిది వేల యోజనాలు. దాని పరిధి ఆ వెడల్పుకు మూడింతలు ఉంటుంది.
విష్కమ్భాన్మణ్డలాచ్చైవ భాస్కరాద్ద్విగుణః శశీ అతః పృథివ్యా వక్ష్యామి ప్రమాణం యోజనైః పునః
వలయం, వ్యాసం ప్రకారం చంద్రుడు సూర్యుని కన్నా రెట్టింపు పెద్దవాడిగా ఉంటాడు. ఇప్పుడు భూమి పరిమాణాన్ని యోజనాలలో మళ్లీ చెబుతాను.
సప్తద్వీపసముద్రాయా విస్తారో మణ్డలస్య తు ఇత్యేతదిహ సంఖ్యాతం పురాణే పరిమాణతః
ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాల వలయ విస్తీర్ణాన్ని పురాణంలో ఇక్కడ సంఖ్యతో వివరించారు.
తద్వక్ష్యామి ప్రసంఖ్యాయ సామ్ప్రతం చాభిమానిభిః అభిమానినో హ్యతీతా యే తుల్యాస్తే సామ్ప్రతైస్త్విహ
ఇప్పుడు ఆ సంఖ్యను గర్వంగా చెప్పేవారి లెక్క ప్రకారం వివరంగా చెబుతాను. గతంలో గర్వంగా చెప్పినవారు, ఇప్పటికీ ఉన్నవారితో సమానమే.
దేవాదేవైర్ అతీతాస్తు రూపైర్నామభిరేవ చ తస్మాద్వై సామ్ప్రతైర్దేవైర్ వక్ష్యామి వసుధాతలమ్
గతంలో దేవతలు, అసురులు రూపాలు, పేర్ల ద్వారా మాత్రమే తెలిసేవారు. అందుకే ఇప్పుడు ఉన్న దేవతల ప్రకారం భూమి ఉపరితలాన్ని వివరించబోతున్నాను.
దివ్యస్య సంనివేశో వై సామ్ప్రతైరేవ కృత్స్నశః శతార్ధకోటివిస్తారా పృథివీ కృత్స్నశః స్మృతా
దివ్యమైన ఏర్పాటంతా ఇప్పుడు ఉన్నదానిపైనే ఆధారపడి ఉంది. భూమి మొత్తం లక్ష యాభై లక్షల విస్తీర్ణంగా చెప్పబడింది.
తస్యాశ్చార్ధప్రమాణం చ మేరోశ్చైవోత్తరోత్తరమ్ మేరోర్మధ్యే ప్రతిదిశం కోటిరేకా తు సా స్మృతా
దానికి సగం పరిమాణాన్ని మెరుపర్వతానికి వరుసగా చెబుతారు. మెరుపర్వత మధ్యం నుండి ప్రతి దిక్కుకు ఒక కోటి అని లెక్కించబడింది.
తథా శతసహస్రాణామ్ ఏకోననవతిం పునః పఞ్చాశచ్చ సహస్రాణి పృథివ్యర్ధస్య విస్తరః
అలాగే, తొంభై తొమ్మిది వేల శతసహస్రాలు, మళ్ళీ యాభై వేల శతసహస్రాలు కలిపి భూమి సగం విస్తీర్ణంగా చెప్పబడింది.
పృథివ్యా విస్తరం కృత్యం యోజనైస్తం నిబోధత తిస్రః కోట్యస్తు విస్తారాత్ సంఖ్యాతాస్తు చతుర్దిశమ్
ఇప్పుడు భూమి విస్తీర్ణాన్ని యోజనాలలో విను. ప్రతి దిక్కులో మూడు కోట్లుగా లెక్కించబడింది.