తస్మిన్స వసతి బ్రహ్మా సాధ్యైః సార్ధం ప్రజాపతిః తత్ర దేవా ఉపాసన్తే త్రయస్త్రింశన్మహర్షిభిః
అక్కడ బ్రహ్మ, ప్రజాపతి, సాధ్యులతో కలిసి నివసిస్తాడు. అక్కడ దేవతలు, ముప్పత్తి మూడు మహర్షులతో కలిసి ఆయనను ఆరాధిస్తారు.
స తత్ర పూజ్యతే దేవో దేవైర్మహర్షిసత్తమైః జమ్బూద్వీపాత్ప్రవర్తన్తే రత్నాని వివిధాని చ
అక్కడ ఆ దేవుడు దేవతలు, గొప్ప మహర్షులతో పూజించబడతాడు. జంబూద్వీపం నుండి అనేక రకాల రత్నాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ద్వీపేషు తేషు సర్వేషు ప్రజానాం క్రమశస్తు వై ఆర్జవాద్బ్రహ్మచర్యేణ సత్యేన చ దమేన చ
ఆ ద్వీపాలన్నింటిలో ప్రజలు, నేరుగా, బ్రహ్మచర్యం, సత్యం, దమనంతో జీవిస్తారు.
ఆరోగ్యాయుఃప్రమాణాభ్యాం ద్విగుణం ద్విగుణం తతః ద్వీపేషు తేషు సర్వేషు యథోక్తం వర్షకేషు చ
ఆ ద్వీపాలన్నింటిలో, అక్కడి ప్రాంతాల్లో చెప్పినట్లుగా, ఆరోగ్యం, ఆయుష్షు రెండింతలు, మళ్లీ రెండింతలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
గోపాయన్తే ప్రజాస్తత్ర సర్వైః సహజపణ్డితైః భోజనం చాప్రయత్నేన సదా స్వయముపస్థితమ్
అక్కడ ప్రజలను సహజంగా జ్ఞానం ఉన్నవారు అందరూ కాపాడుతారు. వారికి ఆహారం ఎప్పుడూ ప్రయత్నం లేకుండానే సిద్ధంగా ఉంటుంది.
షడ్రసం తన్మహావీర్యం తత్ర తే భుఞ్జతే జనాః పరేణ పుష్కరస్యాథ ఆవృత్యావస్థితో మహాన్
అక్కడ ప్రజలు ఆరు రుచులూ కలిగిన, గొప్ప శక్తి ఉన్న ఆహారం తింటారు. ఆ పుష్కరాన్ని చుట్టూ గొప్పవాడు నిలిచివుంటాడు.
స్వాదూదకసముద్రస్తు స సమన్తాద్ అవేష్టయత్ స్వాదూదకస్య పరితః శైలస్తు పరిమణ్డలః
అది చుట్టూ తీపి నీటి సముద్రం ఆవరించుకుంది. ఆ తీపి నీటి చుట్టూ ఒక వృత్తాకార పర్వతం ఉంది.
ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ లోకాలోకః స ఉచ్యతే ఆలోకస్తత్ర చార్వాక్చ నిరాలోకస్తతః పరమ్
అది లోకలోకంగా పిలవబడుతుంది. అక్కడ వెలుతురు కూడా ఉంది, చీకటి కూడా ఉంది. దాని తర్వాత అంతటా చీకటి మాత్రమే ఉంటుంది.
లోకవిస్తారమాత్రం తు పృథివ్యర్ధం తు బాహ్యతః ప్రతిచ్ఛిన్నం సమన్తాత్తు ఉదకేనావృతం మహత్
భూమి విస్తారం లోకంలో సగం మాత్రమే. బయట నుంచి అది పరిమితంగా ఉంది. దాని చుట్టూ పెద్ద నీటి సముద్రం ఆవరించి ఉంది.
భూమేర్దశగుణాశ్చాపః సమన్తాత్పాలయన్తి గామ్ అద్భ్యో దశగుణశ్చాగ్నిః సర్వతో ధారయత్య్ అపః
భూమిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన నీళ్లు అన్నిచోట్ల భూమిని కాపాడుతాయి. ఆ నీళ్లకంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన అగ్ని అన్నిచోట్ల నీళ్లను నిలబెడుతుంది.
అగ్నేర్దశగుణో వాయుర్ ధారయఞ్జ్యోతిరాస్థితః తిర్యక్చ మణ్డలో వాయుర్ భూతాన్యావేష్ట్య ధారయన్
అగ్నిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన వాయువు వెలుగును మోయడంలో నిలుస్తుంది. వాయువు వృత్తాకారంగా, అడ్డంగా అన్ని భూతాలను చుట్టి నిలబెడుతుంది.
దశాధికం తథాకాశం వాయోర్భూతాన్యధారయత్ భూతాదిర్ధారయన్వ్యోమ తస్మాద్దశగుణస్తు వై
వాయువును కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన ఆకాశం భూతాలను మోయడంలో ఉంటుంది. భూతాది ఆకాశాన్ని నిలబెడుతుంది, అది కూడా పది రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
భూతాదితో దశగుణం మహద్భూతాన్యధారయత్ మహత్తత్త్వం హ్యనన్తేన అవ్యక్తేన తు ధార్యతే
భూతాదిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన మహత్తత్త్వం భూతాలను నిలబెడుతుంది. ఆ మహత్తత్త్వం అనంతమైన, అవ్యక్తమైనద్వారా నిలబడుతుంది.
ఆధారాధేయభావేన వికారాస్తే వికారిణామ్ పృథ్వ్యాదయో వికారాస్తే పరిచ్ఛిన్నాః పరస్పరమ్
ఆధారాధేయ సంబంధంతో ఈ మార్పులు మార్పు కలిగించేవాటిలోంచి వస్తాయి. భూమి మొదలైనవి పరస్పరం పరిమితమైన మార్పులే.
పరస్పరాధికాశ్చైవ ప్రవిష్టాశ్చ పరస్పరమ్ ఏవం పరస్పరోత్పన్నా ధార్యన్తే చ పరస్పరమ్
వాటిలో కొన్ని పరస్పరం మించినవిగా, కొన్ని ఒకదానిలోకి ఒకటి ప్రవేశించినవిగా ఉంటాయి. అవన్నీ ఒకదానినొకటి ఆధారపడి, పరస్పరం ఏర్పడతాయి, నిలబడతాయి.
యస్మాత్ప్రవిష్టాస్తే ఽన్యోన్యం తస్మాత్తే స్థిరతాం గతాః ఆసంస్తే హ్యవిశేషాశ్చ విశేషా అన్యవేశనాత్
వాటిలో ఒకటి మరొకదానిలోకి ప్రవేశించినందున అవి స్థిరంగా ఉంటాయి. తేడాలు లేని వాటి మధ్య తేడాలు పరస్పర ప్రవేశం వల్ల కలుగుతాయి.
పృథ్వ్యాదయస్తు వాయ్వన్తాః పరిచ్ఛిన్నాస్తు తత్ర తే భూతేభ్యః పరతస్ తేభ్యో హ్య్ అలోకః సర్వతః స్మృతః
భూమి మొదలుకొని వాయువు వరకు అవి అక్కడ పరిమితంగా ఉంటాయి. ఆ భూతాలకన్నా బయట అంతటా చీకటే ఉంటుంది.
తథా హ్యాలోక ఆకాశే పరిచ్ఛిన్నాని సర్వశః పాత్రే మహతి పాత్రాణి యథా హ్యన్తర్గతాని చ
అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురు పూర్తిగా పరిమితంగా ఉంటుంది. పెద్ద పాత్రలో చిన్న పాత్రలు లోపల ఉన్నట్లే అవి ఉంటాయి.
భవన్త్యన్యోన్యహీనాని పరస్పరసమాశ్రయాత్ తథా హ్యాలోక ఆకాశే భేదాస్త్వన్తర్గతాగతాః
వాటిలో ఒకటి మరొకటి లేకపోయినా, పరస్పరం ఆధారపడతాయి. అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురుకు లోపల, బయట అనే తేడాలు ఉంటాయి.
కృతాన్యేతాని తత్త్వాని అన్యోన్యస్యాధికాని చ యావదేతాని తత్త్వాని తావదుత్పత్తిరుచ్యతే
ఈ తత్త్వాలు పరస్పరం మించినవిగా ఏర్పడినవి. ఇవి ఉన్నంతకాలం సృష్టి జరుగుతూనే ఉంటుంది.
జన్తూనామిహ సంస్కారో భూతేష్వన్తర్గతేషు వై ప్రత్యాఖ్యాయేహ భూతాని కార్యోత్పత్తిర్ న విద్యతే
ఈ లోకంలో జీవుల నిర్మాణం భూతాలలోనే జరుగుతుంది. భూతాలను అంగీకరించకపోతే, కార్యాలు ఉత్పత్తి కావు.
తస్మాత్పరిమితా భేదాః స్మృతాః కార్యాత్మకాస్తు వై తే కారణాత్మకాశ్చైవ స్యుర్భేదా మహదాదయః
అందుకే పరిమితమైన తేడాలు కార్య స్వరూపంగా గుర్తించబడ్డాయి. మహత్తత్త్వం మొదలైన వాటి తేడాలు కారణ స్వరూపంగా ఉంటాయి.
ఇత్యేవం సంనివేశో ఽయం పృథ్వ్యాక్రాన్తస్తు భాగశః సప్తద్వీపసముద్రాణాం యాథాతథ్యేన వై మయా
ఇలా, భూమి భాగాలుగా విభజించబడిన విధానాన్ని, ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలతో కూడిన వాస్తవ రూపాన్ని నేను వివరించాను.
విస్తారాన్మణ్డలాచ్చైవ ప్రసంఖ్యానేన చైవ హి విశ్వరూపం ప్రధానస్య పరిమాణైకదేశినః
వాటి విస్తారాలు, వృత్తాకార రూపం, లెక్కింపు ద్వారా ప్రధాన తత్త్వానికి సంబంధించిన విశ్వరూప పరిమాణాన్ని వివరించాను.
ఏతావత్సంనివేశస్తు మయా సమ్యక్ప్రకాశితః ఏతావదేవ శ్రోతవ్యం సంనివేశస్య పార్థివ
రాజా! ఈ ఏర్పాటును నేను పూర్తిగా వివరించాను. దీనికి సంబంధించిన వివరాలు ఇంతవరకే వినవలసినవి.
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి సూర్యచన్ద్రమసోర్గతిమ్ సూర్యాచన్ద్రమసావేతౌ భ్రాజన్తౌ యావదేవ తు
ఇప్పుడు నేను సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎలా సంచరిస్తారో చెప్పబోతున్నాను. సూర్యుడు, చంద్రుడు ఎక్కడ వెలిగిపోతారో అంతవరకూ వివరించగలను.
సప్తద్వీపసముద్రాణాం ద్వీపానాం భాతి విస్తరః విస్తరార్ధం పృథివ్యాస్తు భవేదన్యత్ర బాహ్యతః
ఏడు ద్వీపాలు, సముద్రాలు, ద్వీపాల విస్తీర్ణం ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది. దీని బయట, భూమి విస్తీర్ణంలో సగం ఉండేదిగా చెబుతారు.
పర్యాసపరిమాణం చ చన్ద్రాదిత్యౌ ప్రకాశతః పర్యాసపారిమాణ్యాత్తు బుధైస్తుల్యం దివః స్మృతమ్
సూర్యుడు, చంద్రుడు తమ పరిభ్రమణ పరిమాణాన్ని చూపిస్తారు. జ్ఞానులు చెబుతారు—వాటి పరిభ్రమణం, పరిమాణం ఆకాశానికి సమానంగా ఉంటుంది.
త్రీంల్లోకాన్ప్రతి సామాన్యాత్ సూర్యో యాత్యవిలమ్బతః అచిరాత్తు ప్రకాశేన అవనాత్తు రవిః స్మృతః
సూర్యుడు తన కాంతితో మూడు లోకాలను ఆలస్యమేమీ లేకుండా వేగంగా చుట్టేస్తాడు. తన వెలుగు, దిగువకు వచ్చేది వల్ల అతడిని రవి అని అంటారు.
భూయో భూయః ప్రవక్ష్యామి ప్రమాణం చన్ద్రసూర్యయోః మహితత్వాన్మహచ్ఛబ్దో హ్య్ అస్మిన్నర్థే నిగద్యతే
చంద్రుడు, సూర్యుని పరిమాణాన్ని మళ్లీ మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను. వీరి గొప్పతనం వల్లే ఇక్కడ 'మహత్తరమైన' అని పదం వాడబడింది.