ఉదయతీన్దౌ పూర్వే తు సముద్రః పూర్యతే సదా ప్రక్షీయమానే బహులే క్షీయతే ఽస్తమితే చ వై
తూర్పున చంద్రుడు ఉదయించేటప్పుడు సముద్రం ఎప్పుడూ నిండిపోతుంది. చంద్రుడు క్షీణించేటప్పుడు లేదా అస్తమించేటప్పుడు సముద్రంలో నీరు బాగా తగ్గిపోతుంది.
ఆపూర్యమాణో హ్యుదధిర్ ఆత్మనైవాభిపూర్యతే తతో వై క్షీయమాణే తు స్వాత్మన్యేవ హ్య్ అపాం క్షయః
సముద్రం నిండిపోతున్నప్పుడు అది తనలోనే నింపబడుతుంది. అలాగే, నీరు తగ్గిపోతున్నప్పుడు కూడా ఆ లోటు సముద్రంలోనే జరుగుతుంది.
ఉదయాత్పయసాం యోగాత్ పుష్పన్త్య్ ఆపో యథా స్వయమ్ తథా స తు సముద్రో ఽపి వర్ధతే శశినోదయే
చంద్రుని కిరణాలతో నీళ్ళు పుష్పించునట్లు, చంద్రుడు ఉదయించేటప్పుడు సముద్రం కూడా అంతే పెరుగుతుంది.
అన్యూనానతిరిక్తాత్మా వర్ధన్త్యాపో హ్రసన్తి చ ఉదయే ఽస్తమయే చేన్దోః పక్షయోః శుక్లకృష్ణయోః
నీళ్ళు తక్కువగానో ఎక్కువగానో కాకుండా, చంద్రుని పెరుగుదల, తగ్గుదలతో, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షంలో పెరిగి, తగ్గిపోతుంటాయి.
క్షయవృద్ధీ సముద్రస్య శశివృద్ధిక్షయే తథా దశోత్తరాణి పఞ్చాహుర్ అఙ్గులానాం శతాని చ
సముద్రం పెరుగుదల, తగ్గుదల చంద్రుని పెరుగుదల, తగ్గుదలతో సమానంగా ఉంటుంది. అది వంద పదిహేను అంగుళాల మేరకు ఉంటుందని చెబుతారు.
అపాం వృద్ధిః క్షయో దృష్టః సముద్రాణాం తు పర్వసు ద్విరాపత్వాత్ స్మృతో ద్వీపో దధనాచ్చోదధిః స్మృతః
సముద్రాల్లోని నీళ్ళ పెరుగుదల, తగ్గుదల చంద్రుని తిథుల్లో కనిపిస్తుంది. రెండు సార్లు చుట్టబడినందున దానిని 'ద్వీపం' అంటారు, నీరు పట్టుకున్నందున దానిని 'ఉదధి' అంటారు.
నిగీర్ణత్వాచ్చ గిరయః పర్వబన్ధాచ్చ పర్వతాః శాకద్వీపే తు వై శాకః పర్వతస్తేన చోచ్యతే
పర్వతాలు మింగబడినందున వాటిని 'గిరులు' అంటారు, కలిసిపోవడంవల్ల వాటిని 'పర్వతాలు' అంటారు. శాకద్వీపంలో 'శాక' అనే పర్వతం ఉండటం వల్ల దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
కుశద్వీపే కుశస్తమ్బో మధ్యే జనపదస్య తు క్రౌఞ్చద్వీపే గిరిః క్రౌఞ్చస్ తస్య నామ్నా నిగద్యతే
కుశద్వీపంలో మధ్యలో కుశ గడ్డి గుంపు ఉంది. క్రౌంచద్వీపంలో 'క్రౌంచ' అనే పర్వతం ఉంది, అందుకే దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
శాల్మలిః శాల్మలద్వీపే పూజ్యతే స మహాద్రుమః గోమేదకే తు గోమేదః పర్వతస్తేన చోచ్యతే
శాల్మలిద్వీపంలో 'శాల్మలి' అనే గొప్ప వృక్షాన్ని పూజిస్తారు. గోమెదకంలో 'గోమెద' అనే పర్వతం ఉండటం వల్ల దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
న్యగ్రోధః పుష్కరద్వీపే పద్మవత్తేన స స్మృతః పూజ్యతే స మహాదేవైర్ బ్రహ్మాంశో ఽవ్యక్తసమ్భవః
పుష్కరద్వీపంలో న్యగ్రోధ వృక్షాన్ని 'పద్మవత్' అని పిలుస్తారు. ఆ వృక్షాన్ని మహాదేవతలు పూజిస్తారు, అది బ్రహ్మ భాగంగా, అవ్యక్తంలో నుండి పుట్టింది.
తస్మిన్స వసతి బ్రహ్మా సాధ్యైః సార్ధం ప్రజాపతిః తత్ర దేవా ఉపాసన్తే త్రయస్త్రింశన్మహర్షిభిః
అక్కడ బ్రహ్మ, ప్రజాపతి, సాధ్యులతో కలిసి నివసిస్తాడు. అక్కడ దేవతలు, ముప్పత్తి మూడు మహర్షులతో కలిసి ఆయనను ఆరాధిస్తారు.
స తత్ర పూజ్యతే దేవో దేవైర్మహర్షిసత్తమైః జమ్బూద్వీపాత్ప్రవర్తన్తే రత్నాని వివిధాని చ
అక్కడ ఆ దేవుడు దేవతలు, గొప్ప మహర్షులతో పూజించబడతాడు. జంబూద్వీపం నుండి అనేక రకాల రత్నాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ద్వీపేషు తేషు సర్వేషు ప్రజానాం క్రమశస్తు వై ఆర్జవాద్బ్రహ్మచర్యేణ సత్యేన చ దమేన చ
ఆ ద్వీపాలన్నింటిలో ప్రజలు, నేరుగా, బ్రహ్మచర్యం, సత్యం, దమనంతో జీవిస్తారు.
ఆరోగ్యాయుఃప్రమాణాభ్యాం ద్విగుణం ద్విగుణం తతః ద్వీపేషు తేషు సర్వేషు యథోక్తం వర్షకేషు చ
ఆ ద్వీపాలన్నింటిలో, అక్కడి ప్రాంతాల్లో చెప్పినట్లుగా, ఆరోగ్యం, ఆయుష్షు రెండింతలు, మళ్లీ రెండింతలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
గోపాయన్తే ప్రజాస్తత్ర సర్వైః సహజపణ్డితైః భోజనం చాప్రయత్నేన సదా స్వయముపస్థితమ్
అక్కడ ప్రజలను సహజంగా జ్ఞానం ఉన్నవారు అందరూ కాపాడుతారు. వారికి ఆహారం ఎప్పుడూ ప్రయత్నం లేకుండానే సిద్ధంగా ఉంటుంది.
షడ్రసం తన్మహావీర్యం తత్ర తే భుఞ్జతే జనాః పరేణ పుష్కరస్యాథ ఆవృత్యావస్థితో మహాన్
అక్కడ ప్రజలు ఆరు రుచులూ కలిగిన, గొప్ప శక్తి ఉన్న ఆహారం తింటారు. ఆ పుష్కరాన్ని చుట్టూ గొప్పవాడు నిలిచివుంటాడు.
స్వాదూదకసముద్రస్తు స సమన్తాద్ అవేష్టయత్ స్వాదూదకస్య పరితః శైలస్తు పరిమణ్డలః
అది చుట్టూ తీపి నీటి సముద్రం ఆవరించుకుంది. ఆ తీపి నీటి చుట్టూ ఒక వృత్తాకార పర్వతం ఉంది.
ప్రకాశశ్చాప్రకాశశ్చ లోకాలోకః స ఉచ్యతే ఆలోకస్తత్ర చార్వాక్చ నిరాలోకస్తతః పరమ్
అది లోకలోకంగా పిలవబడుతుంది. అక్కడ వెలుతురు కూడా ఉంది, చీకటి కూడా ఉంది. దాని తర్వాత అంతటా చీకటి మాత్రమే ఉంటుంది.
లోకవిస్తారమాత్రం తు పృథివ్యర్ధం తు బాహ్యతః ప్రతిచ్ఛిన్నం సమన్తాత్తు ఉదకేనావృతం మహత్
భూమి విస్తారం లోకంలో సగం మాత్రమే. బయట నుంచి అది పరిమితంగా ఉంది. దాని చుట్టూ పెద్ద నీటి సముద్రం ఆవరించి ఉంది.
భూమేర్దశగుణాశ్చాపః సమన్తాత్పాలయన్తి గామ్ అద్భ్యో దశగుణశ్చాగ్నిః సర్వతో ధారయత్య్ అపః
భూమిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన నీళ్లు అన్నిచోట్ల భూమిని కాపాడుతాయి. ఆ నీళ్లకంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన అగ్ని అన్నిచోట్ల నీళ్లను నిలబెడుతుంది.
అగ్నేర్దశగుణో వాయుర్ ధారయఞ్జ్యోతిరాస్థితః తిర్యక్చ మణ్డలో వాయుర్ భూతాన్యావేష్ట్య ధారయన్
అగ్నిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన వాయువు వెలుగును మోయడంలో నిలుస్తుంది. వాయువు వృత్తాకారంగా, అడ్డంగా అన్ని భూతాలను చుట్టి నిలబెడుతుంది.
దశాధికం తథాకాశం వాయోర్భూతాన్యధారయత్ భూతాదిర్ధారయన్వ్యోమ తస్మాద్దశగుణస్తు వై
వాయువును కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన ఆకాశం భూతాలను మోయడంలో ఉంటుంది. భూతాది ఆకాశాన్ని నిలబెడుతుంది, అది కూడా పది రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
భూతాదితో దశగుణం మహద్భూతాన్యధారయత్ మహత్తత్త్వం హ్యనన్తేన అవ్యక్తేన తు ధార్యతే
భూతాదిని కంటే పది రెట్లు ఎక్కువైన మహత్తత్త్వం భూతాలను నిలబెడుతుంది. ఆ మహత్తత్త్వం అనంతమైన, అవ్యక్తమైనద్వారా నిలబడుతుంది.
ఆధారాధేయభావేన వికారాస్తే వికారిణామ్ పృథ్వ్యాదయో వికారాస్తే పరిచ్ఛిన్నాః పరస్పరమ్
ఆధారాధేయ సంబంధంతో ఈ మార్పులు మార్పు కలిగించేవాటిలోంచి వస్తాయి. భూమి మొదలైనవి పరస్పరం పరిమితమైన మార్పులే.
పరస్పరాధికాశ్చైవ ప్రవిష్టాశ్చ పరస్పరమ్ ఏవం పరస్పరోత్పన్నా ధార్యన్తే చ పరస్పరమ్
వాటిలో కొన్ని పరస్పరం మించినవిగా, కొన్ని ఒకదానిలోకి ఒకటి ప్రవేశించినవిగా ఉంటాయి. అవన్నీ ఒకదానినొకటి ఆధారపడి, పరస్పరం ఏర్పడతాయి, నిలబడతాయి.
యస్మాత్ప్రవిష్టాస్తే ఽన్యోన్యం తస్మాత్తే స్థిరతాం గతాః ఆసంస్తే హ్యవిశేషాశ్చ విశేషా అన్యవేశనాత్
వాటిలో ఒకటి మరొకదానిలోకి ప్రవేశించినందున అవి స్థిరంగా ఉంటాయి. తేడాలు లేని వాటి మధ్య తేడాలు పరస్పర ప్రవేశం వల్ల కలుగుతాయి.
పృథ్వ్యాదయస్తు వాయ్వన్తాః పరిచ్ఛిన్నాస్తు తత్ర తే భూతేభ్యః పరతస్ తేభ్యో హ్య్ అలోకః సర్వతః స్మృతః
భూమి మొదలుకొని వాయువు వరకు అవి అక్కడ పరిమితంగా ఉంటాయి. ఆ భూతాలకన్నా బయట అంతటా చీకటే ఉంటుంది.
తథా హ్యాలోక ఆకాశే పరిచ్ఛిన్నాని సర్వశః పాత్రే మహతి పాత్రాణి యథా హ్యన్తర్గతాని చ
అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురు పూర్తిగా పరిమితంగా ఉంటుంది. పెద్ద పాత్రలో చిన్న పాత్రలు లోపల ఉన్నట్లే అవి ఉంటాయి.
భవన్త్యన్యోన్యహీనాని పరస్పరసమాశ్రయాత్ తథా హ్యాలోక ఆకాశే భేదాస్త్వన్తర్గతాగతాః
వాటిలో ఒకటి మరొకటి లేకపోయినా, పరస్పరం ఆధారపడతాయి. అలాగే, ఆకాశంలో వెలుతురుకు లోపల, బయట అనే తేడాలు ఉంటాయి.
కృతాన్యేతాని తత్త్వాని అన్యోన్యస్యాధికాని చ యావదేతాని తత్త్వాని తావదుత్పత్తిరుచ్యతే
ఈ తత్త్వాలు పరస్పరం మించినవిగా ఏర్పడినవి. ఇవి ఉన్నంతకాలం సృష్టి జరుగుతూనే ఉంటుంది.