ఉన్నతశ్రోణిజఘనా పద్మపత్త్రాయతేక్షణా పూర్ణేన్దువదనా తన్వీ విలాసోల్లాసితేక్షణా
ఎత్తైన నితంబాలు, తొడలు, పద్మపత్రాల్లాంటి విశాలమైన కళ్లతో, పూర్ణచంద్రునిలా ప్రకాశించే ముఖంతో, సన్నగా, ఆడపడుచు తన చూపులతో ఆకర్షణగా, చలాకీగా కనిపించింది.
మూలోన్నతాయతభుజా నీలకుఞ్చితమూర్ధజా తనులోమా సుదశనా మృదుగమ్భీరభాషిణీ
మెడ దగ్గర నుంచి పొడవుగా ఉన్న చేతులతో, నల్లగా వంకరగా ఉన్న జుట్టుతో, మృదువైన రోమాలతో, అందమైన పళ్లతో, మృదువుగా, లోతుగా మాట్లాడే స్వభావంతో ఆమె కనిపించింది.
శ్యామగౌరేణ వర్ణేన హంసవారణగామినీ కార్ముకభ్రూయుగోపేతా తనుతామ్రనఖాఙ్కురా
నలుపు, తెలుపు రంగుల మిశ్రమమైన చర్మంతో, హంస లేదా ఏనుగు నడకలా నడిచే విధంగా, విల్లులాంటి వంకర భ్రూవులతో, సన్నని వేల్లకు రాగి రంగు గల గోళ్లు ఉన్నవిగా అలంకరించబడింది.
భ్రమన్తీ చ వనే తస్మింశ్ చిన్తయామాస భామినీ కో మే పితాథవా భ్రాతా కా మే మాతా భవేదిహ
ఆమె ఆ అడవిలో తిరుగుతూ, 'నాకు తండ్రి ఎవరు? అన్నయ్య ఎవరు? ఇక్కడ నా తల్లి ఎవరు?' అని మనసులో ఆలోచించసాగింది.
కస్య భర్తురహం దత్తా కియద్వత్స్యామి భూతలే చిన్తయన్తీతి దదృశే సోమపుత్రేణ సాఙ్గనా
'నేను ఎవరికి భార్యగా ఇచ్చబడ్డాను? నేనెంతకాలం భూమిపై ఉంటాను?' అని ఆమె ఆలోచిస్తూ ఉండగా, సోముని కుమారుడు ఆమెను సఖులతో కలిసి చూశాడు.
ఇలా రూపసమాక్షిప్తమనసా వరవర్ణినీ బుధస్తదాప్తయే యత్నమ్ అకరోత్కామపీడితః
ఇలా రూప సౌందర్యానికి మనసు ఆకర్షితమైన ఇళా, తన మెరిసే రూపంతో, బుధుని మనసును ఆకట్టుకుంది. కోరికతో బాధపడుతూ, ఆమెను పొందేందుకు బుధుడు ప్రయత్నించాడు.
విశిష్టాకారవాన్దణ్డీ సకమణ్డలుపుస్తకః వేణుదణ్డకృతానేకపవిత్రకగణత్రికః
ప్రత్యేకమైన రూపంతో, చేతిలో దండ, కమండలు, పుస్తకం పట్టుకుని, వెనుక వంకర కమ్మిన పవిత్ర దారాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు.
ద్విజరూపః శిఖీ బ్రహ్మా నిగదన్కర్ణకుణ్డలః బటుభిశ్చాన్వితో యుక్తైః సమిత్పుష్పకుశోదకైః
ద్విజుని రూపంలో, జటా ఉన్నవాడిగా, బ్రహ్మాగా, చెవుల్లో కుండలాలు ధరించి, సమర్పణకు తగిన విద్యార్థులతో, వారు సమిధలు, పువ్వులు, దర్భ, నీరు తీసుకువచ్చారు.
కిలాన్విషన్ వనే తస్మిన్ నాజుహావ స తామిలామ్ బహిర్ వనస్యాన్తరితః కిల పాదపమణ్డలే
ఆ అడవిలో వెతుకుతూ, అతను ఇళాను పిలవలేదు. అడవి బయట, చెట్ల మధ్య దాగి ఉన్నాడు.
ససంభ్రమమకస్మాత్తాం సోపాలమ్భమివావదత్ త్యక్త్వాగ్నిహోత్రశుశ్రూషాం క్వ గతా మన్దిరాన్మమ
ఆకస్మాత్తుగా ఆందోళనతో, కొంత మందలింపు కలిగిన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు: 'అగ్నిహోత్ర సేవను వదిలేసి, నా ఇంటి నుండి ఎక్కడికి వెళ్లావు?'
ఇయం విహారవేలా తే హ్య్ అతిక్రామతి సామ్ప్రతమ్ ఏహ్యేహి పృథుసుశ్రోణి సంభ్రాన్తా కేన హేతునా
ఇది నీ విహార సమయం, ఇది ఇప్పుడు గడిచిపోతుంది. ఓ విశాల నితంబాల కలవాడా, రా రా, ఏ కారణంతో ఇంత ఆందోళనగా ఉన్నావు?
ఇయం సాయన్తనీ వేలా విహారస్యేహ వర్తతే కృత్వోపలేపనం పుష్పైర్ అలంకురు గృహం మమ
ఇది సాయంత్రపు విహార సమయం. నువ్వు పూదండలు ధరించి, నా ఇంటిని పువ్వులతో అలంకరించు.
సా త్వ్ అబ్రవీద్ విరమృతాహం సర్వమేతత్తపోధన ఆత్మానం త్వాం చ భర్తారం కులం చ వద మే ఽనఘ
ఆమె ఇలా చెప్పింది: 'ఓ తపస్వీ, నాకు ఇవన్నీ తెలియవు. నా గురించి, నీవు నా భర్తవని, నా వంశం ఏమిటో చెప్పు, పాపరహితుడా.'
బుధః ప్రోవాచ తాం తన్వీమ్ ఇలా త్వం వరవర్ణినీ అహం చ కాముకో నామ బహువిద్యో బుధః స్మృతః
బుధుడు ఆ సన్నని రూపం కలిగినవారిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'ఇళా, నీవు అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. నేను కాముకుడనని, బహు విద్యలు తెలిసిన బుధుడనని ప్రసిద్ధి.'
తేజస్వినః కులే జాతః పితా మే బ్రాహ్మణాధిపః ఇతి సా తస్య వచనాత్ ప్రవిష్టా బుధమన్దిరమ్
'పవిత్ర వంశంలో పుట్టాను. నా తండ్రి బ్రాహ్మణులలో పెద్దవాడు.' అని అతని మాటలు విని, ఆమె బుధుని ఇంట్లోకి ప్రవేశించింది.
రత్నస్తమ్భసమాయుక్తం దివ్యమాయావినిర్మితమ్ ఇలా కృతార్థమాత్మానం మేనే తద్భవనస్థితా
రత్నాలతో అలంకరించబడిన, దివ్య మాయతో నిర్మించబడిన ఆ భవనంలో, ఇళా తన కోరిక నెరవేరిందని భావించి, అక్కడే సంతోషంగా ఉండిపోయింది.
అహో వృత్తమహో రూపమ్ అహో ధనమహో కులమ్ మమ చాస్య చ మే భర్తుర్ అహో లావణ్యమ్ ఉత్తమమ్
'అయ్యో! నా నడవడి ఎంత మంచిది! నా రూపం ఎంత అందంగా ఉంది! నా ధనం ఎంత గొప్పది! మా వంశం ఎంత గొప్పది! నా భర్తదీ అంతే! అయ్యో! ఎంత అద్భుతమైన లావణ్యం!' అని ఆమె అనుకుంది.
రేమే చ సా తేన సమమ్ అతికాలమిలా తతః సర్వభోగమయే గేహే యథేన్ద్రభవనే తథా
అంతట ఇళా, బుధునితో కలిసి, ఇంద్రుని భవనంలో ఉన్నట్టు, అన్ని సుఖసౌకర్యాలు కలిగిన ఆ ఇంట్లో చాలా కాలం ఆనందంగా గడిపింది.
అథాన్విషన్తో రాజానం భ్రాతరస్ తస్య మానవాః ఇక్ష్వాకుప్రముఖా జగ్ముస్ తదా శరవణాన్తికమ్
అప్పుడు మానవుని సంతానమైన అన్నదమ్ములు, ఇక్ష్వాకు మొదలుకొని అందరూ, రాజును వెతుకుతూ శరవణ ప్రాంతానికి వెళ్లారు.
తతస్తే దదృశుః సర్వే వడబామ్ అగ్రతః స్థితామ్ రత్నపర్యాణకిరణదీప్తకాయామ్ అనుత్తమామ్
అక్కడ వాళ్లందరూ ఒక గొర్రెపోటును ముందుగా నిలబడి చూడగా, ఆడపోటు రత్నాలతో అలంకరించబడిన రథపు కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, అపూర్వమైన అందంతో కనిపించింది.
పర్యాణప్రత్యభిజ్ఞానాత్ సర్వే విస్మయమ్ ఆగతాః అయం చన్ద్రప్రభో నామ వాజీ తస్య మహాత్మనః
ఆ రథాన్ని గుర్తించి అందరూ ఆశ్చర్యపోయారు. 'ఇది ఆ మహాత్ముడికి చెందిన చంద్రప్రభ అనే గుర్రం' అని అనుకున్నారు.
అగమద్ వడబారూపమ్ ఉత్తమం కేన హేతునా తతస్ తు మైత్రావరుణిం పప్రచ్ఛుస్తే పురోధసమ్
ఈ గొప్ప గుర్రం ఎలా ఆడపోటు రూపం దాల్చింది? ఏ కారణంతో ఇలా జరిగింది? అని వారు మైత్రావరుణి అను పురోహితుని అడిగారు.
కిమిత్యేతదభూచ్చిత్రం వద యోగవిదాం వర వసిష్ఠశ్చాబ్రవీత్ సర్వం దృష్ట్వా తద్ధ్యానచక్షుషా
'ఇది ఎంత విచిత్రమైన సంఘటన! దయచేసి వివరంగా చెప్పండి, యోగజ్ఞులలో శ్రేష్ఠుడా!' అని అడిగారు. వశిష్ఠుడు ధ్యానదృష్టితో అన్నీ చూసి వివరించాడు.
సమయః శమ్భుదయితాకృతః శరవణే పురా యః పుమాన్ప్రవిశేద్ అత్ర స నారీత్వమవాప్స్యతి
పూర్వం శరవణంలో శివుడి ప్రియమైనవారు ఒక ప్రతిజ్ఞ చేశారు: 'ఇక్కడ ఎవడైనా పురుషుడు ప్రవేశిస్తే, అతడు స్త్రీగా మారిపోతాడు.'
అయమశ్వో ఽపి నారీత్వమ్ అగాద్రాజ్ఞా సహైవ తు పునః పురుషతామేతి యథాసౌ ధనదోపమః
ఈ గుర్రం కూడా రాజుతో కలిసి స్త్రీగా మారింది. కానీ, తిరిగి మగవాడిగా మారుతాడు. అతడు ధనదుడితో సమానంగా ఉంటాడు.
తథైవ యత్నః కర్తవ్యశ్ చారాధ్యైవ పినాకినమ్ తతస్తే మానవా జగ్ముర్ యత్ర దేవో మహేశ్వరః
అలాగే, పినాకిని అయిన శివుని ఆరాధిస్తూ ప్రయత్నం చేయాలి. అప్పుడు మానవుని సంతానమైన వారు మహేశ్వరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు.
తుష్టువుర్ వివిధైః స్తోత్రైః పార్వతీపరమేశ్వరౌ తావ్ ఊచతుర్ అలఙ్ఘ్యో ఽయం సమయః కింతు సామ్ప్రతమ్
వారు పార్వతి, పరమేశ్వరుణ్ణి色色మైన స్తోత్రాలతో స్తుతించారు. ఆ ఇద్దరూ, 'ఈ ప్రతిజ్ఞను ఎవరూ మార్చలేరు, కానీ ఇప్పుడు—' అని సమాధానం ఇచ్చారు.
ఇక్ష్వాకోరశ్వమేధేన యత్ఫలం స్యాత్తదావయోః దత్త్వా కిమ్పురుషో వీరః స భవిష్యత్యసంశయమ్
'ఇక్ష్వాకు చేసిన అశ్వమేధయాగంలో వచ్చే ఫలితం ఇద్దరికీ ఇస్తాం. ఆ ధైర్యవంతుడు కింపురుషుడు తప్పకుండా మగవాడవుతాడు.' అని వారు చెప్పారు.
తథేత్యుక్తాస్తతస్తే తు జగ్ముర్ వైవస్వతాత్మజాః ఇక్ష్వాకోశ్చాశ్వమేధేన చేలః కిమ్పురుషో ఽభవత్
అవును అని అంగీకరించి, వైవస్వతుని కుమారులు వెళ్లిపోయారు. ఇక్ష్వాకు చేసిన అశ్వమేధయాగం వల్ల కింపురుషుడు సెలుడిగా మారాడు.
మాసమేకం పుమాన్వీరః స్త్రీ చ మాసమభూత్పునః బుధస్య భవనే తిష్ఠన్ నిలో గర్భధరో ఽభవత్
ఒక నెల మగవాడిగా, మరో నెల స్త్రీగా ఉన్నాడు. బుధుని ఇంట్లో నివసిస్తూ నీలుడు గర్భవంతుడయ్యాడు.